Urodził się 13 III 1958 r. Historyk, nauczyciel, wykładowca akademicki, publicysta, działacz społeczny. Doktoryzował się w IH PAN w 1997 r., habilitował w 2004 r. Specjalizuje się w dziejach najnowszych, a szczególnie w historii Kościoła katolickiego w Polsce w XX wieku, obozu narodowego, dziejach politycznych emigracji po 1945 r.
W 1984 r. ukończył studia historyczne (specjalności: archiwalna i pedagogiczna ukończona podczas studiów podyplomowych w 1985 r.) na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie studiów (od września 1980 r.) czynnie współtworzył samorząd uczelniany (członek zarządu samorządu Wydziału Historycznego UW w latach 1980–1984). W latach 1984–1990 nauczyciel historii w liceach warszawskich.
Od grudnia 2000 r. zatrudniony w Biurze Edukacji Publicznej IPN; od 2003 r. wykładowca Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1997 r. pracownik naukowy IH PAN.
Od 1986 r. do dziś publikuje w prasie codziennej i periodykach (tyg.: „Przegląd Katolicki”, „ŁAD”, „Gazeta Niedzielna” w Londynie, „Gazeta Polska”; mies.: „Arcana”, „Więź”). W 1989 r. współtworzył Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców (KSW); długoletni prezes Oddziału Warszawskiego KSW. Od 1989 r. członek NSZZ Solidarność. W latach 1995–1998 redaktor naczelny pisma kombatantów NSZ „Szaniec Chrobrego”. Od 1998 r. członek Towarzystwa Miłośników Historii, a także m.in. członek komitetu redakcyjnego Biblioteki im. św. Jadwigi Królowej, powołanej przez Towarzystwo im. Stanisława ze Skarbimierza (TiSS). Od 1999 r. sekretarz Komitetu dla Upamiętnienia Polaków Ratujących Żydów, od 2004 r. przewodniczący Komisji Historycznej Komitetu. W latach 2000–2003 członek Rady Programowej Fundacji Episkopatu Polski „Dzieło Nowego Tysiąclecia”.
Od 11 stycznia 2006 r. dyrektor BEP IPN.
Żona Małgorzata, historyk; trójka dzieci: Anna, Stanisław, Krzysztof. Hobby: książki naukowe, podróże po Europie, sport, spotkania z przyjaciółmi.
Zawartość działu
{PODZIEL:Wykaz publikacji}
Wykaz publikacji (do grudnia 2005 r.)
I. Syntezy, prace zbiorowe i monografie:
1. Kościół w PRL, Warszawa 2004;
2. Księga Świadectw. Skazani na karę śmierci w czasach stalinowskich i ich losy, pod red. J. Żaryna, K. Madeja i J. Żurka, Warszawa 2003;
3. Stefan Wyszyński. Prymas Tysiąclecia (pakiet edukacyjny), Warszawa 2003 (praca zbiorowa);
4. Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003;
5. Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. 1, wstęp J. Kurtyka, red. J. Żaryn, J. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002;
6. The emergence of human rights in Europe: An anthology, Co-ordinated by Jean Carpentier and also by Ms Helga Hinke, Mr Roland Minnerath, Mr Wolfgang Schmale and Mr Jan Żaryn, Strasburg 2001;
7. Kościół w Polsce w latach przełomu (1953-1958), Warszawa 2000;
8. Leszek Prorok, - człowiek i twórca, Warszawa 1999;
9. Stolica Apostolska wobec Polski i Polaków w latach 1944 – 1958, Warszawa 1999;
10. 1956. Emigracja a kraj. Wybór dokumentów, pod red. M.M. Drozdowskiego, T. Ochinowskiego i J. Żaryna, Warszawa 1998;
11. Polska 1918 – 1998. Od niepodległości do teraźniejszości, Warszawa 1998;
12. Kościół a władza w Polsce (1945 – 1950), Warszawa 1997 (praca nagrodzona dwukrotnie prestiżowymi nagrodami);
13. Polacy wobec przemocy, pod red. B. Otwinowskiej i J. Żaryna, Warszawa 1996 (w tym trzy artykuły naukowe);
14. Polskie dzieje od czasów najdawniejszych do współczesności, razem z A. Dybkowską i M. Żaryn, Warszawa 1995 – 2006 (8 wydań, w tym z dyskietką; ostatnie z nową częścią obejmującą lata 1990-2001; ponadto wydanie rosyjskie oraz w przygotowaniu angielskie);
II. Artykuły naukowe:
1. (razem z A. Mierzwińską, studentką UKSW), Episkopat Polski wobec wprowadzenia stanu wojennego - w świetle nieznanych dokumentów - Arcana”, nr 6, 2005;
2. Represje aparatu bezpieczeństwa wobec Kościoła katolickiego w Polsce 1944-1956. Wybrane zagadnienia, [w:] Aparat represji a opór społeczeństwa wobec systemu komunistycznego w Polsce i na Litwie w latach 1944-1956, pod red. P. Niwińskiego, Warszawa 2005, s. 102-110;
3. współautor: Raport. Sprawa ojca Konrada Hejmo. Działania Służby Bezpieczeństwa przeciwko Kościołowi katolickiemu w latach 1975 – 1988, w: strona internetowa IPN, 2005 (z P. Machcewiczem i A. Grajewskim);
4. Kościół w okresie „Solidarności” (1980-1981), w: Droga do niepodległości. Solidarność 1980 – 2005, pod red. A. Borowskiego, Warszawa 2005;
5. Władza komunistyczna wobec Kościoła katolickiego w Polsce 1945-1989 – ideologia i praktyka, w: „Z dziejów Kościoła katolickiego w Wielkopolsce i na Pomorzu Zachodnim, pod red. S. Jankowiaka i J. Miłosza, Poznań 2004, s. 10-15;
6. Kościół katolicki w PRL – wybrane zagadnienia, hipotezy, prowokacje, „Pamięć i Sprawiedliwość”, nr 1 (7) 2005, Warszawa 2005, s. 11 – 35 (oraz udział w dyskusji, Tamże, s. 35-51);
7. W obronie Stronnictwa Narodowego, „Glaukopis”, nr 2-3 (2005);
8. 1956. Tam gdzie odwilży nigdy nie było, „Arcana”, nr 4-5, 2005;
9. razem ze Sławomirem Cenckiewiczem, Jak SB niszczyła polską chadecję [wstęp pt. Obok i w centrum PZKS-u czyli jak „mrowisko” miało zastąpić „elitę” oraz wybór dokumentów], „Znaki Nowych Czasów”, nr 15, I – II 2005, s. 130- 193 [oraz kolejne dwa numery pisma]
10. Aparat bezpieczeństwa wobec Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1980), [w:] Represje wobec osób duchownych i konsekrowanych w PRL w latach 1944-1989, pod red. A. Grześkowiak, Lublin 2004, s. 99-120;
11. Bilans pierwszego pięciolecia. Internowany prymas o relacjach państwo – Kościół w latach 1948-1953 (Nowe ustalenia na podstawie meldunków funkcjonariuszy UB z okresu internowania kard. Stefana Wyszyńskiego 1953-1956), [w:] „Ateneum Kapłańskie”, nr 142, Włocławek 2004, s. 22-32;
12. Opór, przetrwanie i zdrada. Kilka uwag na temat postaw duchowieństwa katolickiego wobec systemu komunistycznego w Polsce (1944-1989), [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, pod red. G. Miernika, Kielce 2003, s. 201-210;
13. Kościół katolicki w Polsce wobec kolektywizacji, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1944-1956), t. 1, pod red. J. Gmitruka, Z. Nawrockiego, Warszawa 2003, s. 167-176;
14. Podróż po archiwach kościelnych (1944-1989), [w:] Polska 1944/45-1989. Studia i Materiały, t. VI, Warszawa 2003, s. 253-277;
15. Kościół, naród a państwo komunistyczne (1945-1989). Układ trwały czy zmienny, [w:] [Materiały z Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, Wrocław 2002], s. 478-490;
16. En conflit avec l' Etat communiste. L' Eglise catholique et les organisations politiques catholiques en Pologne apres 1944, [w:] M. Gehler, W. Kaiser, H. Wohnout, La democratie chretienne en Europe au XX siecle, Wien 2001 [tytuł i art. także w jęz. angielskim i niemieckim], s. 483 – 509 [w 2004 r. wersja anglojęzyczna];
17. Stolica Apostolska wobec Prymasa Wyszyńskiego (1948 - 1981), [w:] Prymas Stefan Kardynał Wyszyński - świadek Ewangelii i tradycji narodowych, Kielce 2001, s. 58-72;
18. Polityka wschodnia Stolicy Apostolskiej w latach 1945 - 1980 na przykładzie PRL, [w:] Z Papiestwem przez dzieje. W osiemdziesięciolecie wskrzeszenia nuncjatury w Polsce, Warszawa 2000, Wydawnictwo Sejmowe, s. 80-103;
19. Duchowieństwo świeckie oraz zakonnicy i zakonnice represjonowani w okresie PRL 1944 - 1989, [w:] Słownik biograficzny duchowieństwa represjonowanego w Polsce w latach 1945 - 1989 - problemy metodologiczne, opr. A. Dziurok, Warszawa 2000 [2001], s. 38-43;
20. Sacrum i profanum. Uwagi o religijności Polaków w latach 1945 - 1955, [w:] "Polska 1944/45 - 1989. Studia i materiały", t. V, pod red. T. Szaroty, IH PAN, Warszawa 2001, s. 273 – 307;
21. Kościół katolicki wobec niepodległości Polski (w XIX - XX wieku), [w:] Między irredentą, lojalnością a kolaboracją, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław [2002], s. 429-461;
22. Nabozenska mozaika v PLR (Vyznam katolicke cirkve v Polsku na pozadi dalsich nabozenstvi a vyznani a nabozenska politika komunistickeho rezimu v letech 1944 - 1989), [w:] Od transformacji do transformacji. Polska i Czechosłowacja w latach 1947 (1948) - 1989, red. J. Bruski, E. Maur, M. Pułaski, J. Valenta, Praga 2001, wyd.: Stała Wspólna Polsko-Czeska Komisja Nauk Humanistycznych przy MENiS RP i Min. Szkolnictwa, Młodzieży i Kultury Fizycznej Republiki Czeskiej, s. 199 – 226;
23. Postawy duchowieństwa katolickiego wobec władzy państwowej w latach 1944-1956. Problemy metodologiczne, [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, pod red. T. Szaroty, Warszawa 2001, s. 289-302;
24. Kościół katolicki w Polsce wobec Unii Europejskiej (1989 - 1999). Zarys problematyki, [w:] Dziesięć lat transformacji ustrojowej w Polsce, pod red. Cz. Osękowskiego, Zielona Góra 2000, s. 173-184;
25. Komunikaty konferencji Episkopatu Polski - jako źródło do badań stosunków państwo - Kościół w latach 1945 - 1989, [w:] Społeczeństwo. Państwo. Kościół 1945 - 2000, pod red. A. Kaweckiego, K. Kowalczyka i A. Kubaja, Szczecin 2000, Uniwersytet Szczeciński, s. 54-60;
26. Naszym zadaniem - uświadomić masy. Przyczynek do stosunków państwo - Kościół, [w:] "Polska 1944/45-1989", t. 4, Warszawa 1999, s. 361-370;
27. Geneza i znaczenie programu Wielkiej Nowenny (1955-1966), [w:] Państwo - Kościół - Europa - nowe wyzwania, pod red. M. Drzonka, J. Mieczkowskiego, K. Kowalczyka, Szczecin 1999, s. 61-72;
28. Odpowiedzialność za Polskę, za Europę, [w:] „Arcana”, nr 21, Kraków 1998, s. 5-13;
29. Leszek Prorok - pisarz, człowiek, [w:] L. Prorok, Dziennik 1949-1984, Kraków 1998, s. 10-22;
30. Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców. Teraźniejszość i przeszłość, [w:] Świadectwo drogi, pod red. J. Płazy, Warszawa 1998, s. 363-370;
31. Stolica Apostolska wobec ziem odzyskanych po II wojnie światowej. Zarys problemu, [w:] Kościół katolicki wczoraj i dziś, praca zbiorowa, Szczecin 1998, s. 61-74;
32. Ostatnie wygnanie biskupa Stanisława Adamskiego (1952-1956), [w:] "Więź", 1998, nr 4, s. 164-172;
33. Biskup Stanisław Adamski wobec komunizmu (1945-1950) {przyczynek biograficzny}, [w:] Stan i perspektywy rozwoju biografistyki polskiej, pod red. L. Kuberskiego, Opole 1998, s. 151-162;
34. Z dziejów "Caritas" archidiecezji wrocławskiej. O brutalnym wtargnięciu NIK-u do kurii (14 X - 10 XI 1949 r.), [w:] Wrocławskie Studia z Historii Najnowszej, t. IV, red. W. Wrzesński, Wrocław 1997;
35. Aparat bezpieczeństwa w walce z duchowieństwem katolickim 1945-1949 (zarys problemu), [w:] Skryte oblicze systemu komunistycznego. U źródeł zła..., pod red. R. Backera, P. Hubnera, Warszawa 1997, s. 91-120;
36. Nieznany list prymasa polski Stefana Wyszyńskiego do Stolicy Apostolskiej w sprawie tzw. porozumienia z rządem z 14 kwietnia 1950 roku, [w:] "Polska 1944/45-1989", t. 2, Warszawa 1997, s. 291-308;
37. Starania ks. dr Teodora Benscha o uwolnienie czternastu księży diecezji łuckiej, [w:] "Komunikaty Mazursko-Warmińskie", nr 1, Olsztyn 1997, 61-72;
38. <Księża patrioci> - geneza powstawania formacji duchownych katolickich, [w:] "Polska 1944/45-1989", t. 1, Warszawa 1995, s. 123-149;
39. Kardynał Sapieha a tzw. porozumienie kwietniowe z 1950 r. między Episkopatem a rządem, [w:] "Zeszyty Historyczne", Paryż 1995, s. 218-224;
40. Stronnictwo Narodowe na emigracji. Zarys działalności (1945-1955), [w:] Warszawa nad Tamizą, pod red. A. Friszke, Warszawa 1995, s. 61-92;
41. Marsz Doboszyńskiego, [w:] "Karta", nr 11, 1993, s. 105-127;
42. <Ofensywa kleru a nasze zadania...1947>. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego wobec Kościoła w Polsce, [w:] "Biuletyn GKBZpNP IPN", nr XXXVI, Warszawa 1993, s. 62-97.
III. Artykuły popularnonaukowe i recenzje (wybrane pozycje spośród ponad 100 artykułów pisanych w latach 1986-2005):
Recenzja: Przedwyborcza lektura. [A. Dudek, Ślady PeeReLu. Ludzie , wydarzenia, mechanizmy, Kraków 2000], "Gazeta Polska", ok. 1 X 2000 r.
Recenzja: W. Chrzanowski, Pół wieku polityki, czyli rzecz o obronie czynnej, Warszawa 1997, [w:] "Polska 1944/45-1989", t. 4, Warszawa 1999, s. 413-419;
Recenzja: T. Wolsza, Rząd RP na obczyźnie wobec wydarzeń w kraju 1945-1950, Warszawa 1998, [w:] "Kwartalnik Historyczny", nr 4/2000, s. 130 - 135;
Recenzja: Z. Zieliński, Epoka rewolucji i totalitaryzmów. Studia i szkice, Lublin 1993, [w:] "Acta Poloniae Historica", 75, 1997, s. 225-230; [wersja w jęz. polskim w: "Dzieje Najnowsze", 1997]
1. Powstanie w PRL, w: Powstanie Warszawskie. Pakiet edukacyjny, Warszawa 2005
2. Kontekst zbrodni, w: Sługa Boży ks. Jerzy Popiełuszko 1947-1984, Białystok 2004, s. 7-14.
3. Wspomnienie o prof. Tomaszu Strzemboszu, „Glaukopis”, nr 2-3 (2005)
4. Paszport Kemnitza, „Biuletyn IPN”, nr 3 (50) 2005, s. 68-73.
5. Historia pewnego listu [w rocznicę „cudu nad Wisłą”], „Gazeta Polska”, sierpień 2005
6. Ojcowie i dziadowie „Solidarności”, „Gazeta Polska”, sierpień 2005
7. „Rząd Sowiecki nie może pozostać obojętny...” – czyli o prawdziwych sprawcach II wojny światowej, w: „Różaniec”, wrzesień 2005
8. Odpowiedź na artykuł o. Jacka Salija, „Rzeczpospolita”, 2005 i inne drobne artykuły w prasie krajowej i polonijnej, m.in. w „Biuletynie KAI” z B. Łozińskim o prymasie J. Glempie.
9. Słowo wstępne, w: M. z Bogdanowiczów Rossowska – Kubicka, K. z Rossowskich Ufnalewska, Dom i wygnanie, Warszawa 2005
10. Posłowie, w: Być do zgonu dzielnym mężem. Wspomnienia weleckie z trudnych czasów, Warszawa 2005
11. Pamiętne orędzie, „Różaniec”, listopad 2005
12. Raport z rozmowy w cztery oczy, „Biuletyn IPN”, nr 9-10/2005
13. Córka marnotrawna, czyli Luna w Laskach, [w:] „Biuletyn IPN”, , nr 11, listopad 2005, s. 43-50;
14. Najpierw popili sobie w urzędzie. Ze Zdzisławem Szpakowskim i Edmundem Królikiem rozmawia Jan Żaryn, [w:] „Biuletyn IPN”, nr 12-1, grudzień 2003/styczeń 2004, s. 81-90;
15. Generał Kuropieska i „Spisek w wojsku”, z J. T. Żurkiem, [w:] „Biuletyn IPN”, nr 7, lipiec 2003, s. 64-73;
16. O obszarach wolności w PRL z Januszem Kotańskim, Janem Żarynem i Jackiem Teofilem Żurkiem rozmawia Barbara Polak, [w:] „Biuletyn IPN”, nr 6, czerwiec 2003;
17. O karach śmierci w latach 1944-1956 z Krzysztofem Szwagrzykiem i Janem Żarynem rozmawia Barbara Polak, [w:] „Biuletyn IPN”, nr 11, listopad 2002, s. 4-29;
18. Dramatyczny marsz, czyli Brygada Świętokrzyska od wewnątrz, [w:] "Biuletyn IPN", nr 8-9, sierpień - wrzesień 2002, s. 99 - 111.
19. Przez pomyłkę. Ziemia łomżyńska w latach 1939 - 1945, [w:] Tamże, s. 112 – 117;
20. Dyplomacja PRL wobec Watykanu, czyli o instrumentalnym traktowaniu partnera, [w:] „Biuletyn IPN”, nr 7, lipiec 2002, s. 32-39;
21. Archiwa kościelne - specyfika miejsca i czasu (1939 - 1989), [w:] "Biuletyn IPN", nr 4, kwiecień 2002, s. 31 - 35;
22. Kościół katolicki wobec powojennej emigracji (1945-1989), [w:] „Biuletyn IPN”, nr 3, marzec 2002, s. 51-56;
23. "Błogosławię Was i Wasze poczynania". Prymas Stefan Wyszyński wobec powstania NSZZ "Solidarność", [w:] Biuletyn IPN, Warszawa, nr 4, V 2001 r., s. 23-33.
Od 1986 r. opublikowałem kilkaset artykułów publicystycznych, wywiadów i artykułów (not) recenzyjnych, m.in. w czasopismach: "Przegląd Katolicki" (1986-1989; 1996), „ŁAD" (1988-1990), "Słowo - dziennik katolicki", "Nasz Dziennik" (po 1989 r.), "Gazeta Polska" (po 1989 r. ), "Gość Niedzielny" (po 1989 r.); "Biuletyn KAI", "Niedziela" (po 1989 r.); stałe felietony, w: "Szaniec Chrobrego" (1994- 1998); "Gazeta Niedzielna", tyg., Londyn (od VIII 2002 r.):; "Nasze Słowo", mies. PMK w Niemczech (od IX 2002 do 2003 r.).
IV. Hasła słownikowe:
- Nota redakcyjna (z J. Żurkiem, s. LIX - LXII) oraz trzy biogramy (ks. Z. Kaczyński, s. 206 - 208; M. Ostromęcki, s. 338-340; ks. L. Pawlina, s. 349 - 350), w: "Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944 - 1956. Słownik biograficzny", t. 1, wstęp J. Kurtyka, Kraków, Warszawa, Wrocław 2002, IPN, ss. 617.
- Biogramy ks. W. Gurgacza (s. 76-78), ks. Z. Kaczyńskiego (s. 104 - 106), ks. L. Pawliny (s. 213-214), [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945 - 1989, t. 1, wstęp i red. J. Myszor, Warszawa 2002, Verbinum, ss. 353.
- Biogram abp Ignacego Tokarczuka, s. 337-339, [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956 - 1989, t. 2, pod red. J. Skórzyńskiego, Warszawa 2002, ss. 408.
- kilka haseł w "Encyklopedii Białych Plam", lit. A-D (m.in. "cenzura w PRL"; tyg. "Dziś i Jutro").
V. Konsultacje naukowe:
Byłem konsultantem historycznym przy realizacji filmów dokumentalnych: a/ Kardynał Adam S. Sapieha, reż. M. Vogt; b/ Więzienie na Rakowieckiej, reż. J. Chojecka; c/ Zapomniane losy polskich katolików w czasie II wojny światowej (tytuł roboczy), reż. J. Chojecka, B. Herbich; d/ August Hlond, reż. Paweł Woldan; e/ Brygada Świętokrzyska, reż. M. Vogt.
VI. Nagrody i wyróżnienia:
- nagroda naukowa im. prof. Jerzego Łojka, 1998 r.; Nagroda KUL im. J. I F. Skowyrów, 1998 r.; nagroda Komitetu Powązkowskiego w Warszawie, 1999 r. oraz dyplom, 2004 r.; dyplom dla nauczyciela historii w II L.O. im. S. Batorego w Warszawie (za przygotowanie finalisty olimpiady historycznej).
- nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego; srebrny order „Gloria Artis” (XII 2005 r.)
Prace w przygotowaniu:
1. Komunikaty Konferencji Plenarnych Episkopatu Polski, Poznań 2006 [praca w przygotowaniu redakcyjnym].
2. Powojenne losy „Brygady Świętokrzyskiej” [tytuł roboczy; razem z Wojciechem Muszyńskim
|