W dniu 9 czerwca2008 r., w ramach spotkania miejscowego Klubu Historycznego im gen. Stefana Roweckiego „Grota”, odbyły się w Sali Recepcyjnej kaliskiego Ratusza następujące wykłady:
- „Losy okupacyjne przemysłowców narodowości żydowskiej w Kaliszu” – dr Jarosław Dolat (Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku),
- „Deportacja Żydów kaliskich do obozów pracy przymusowej w Wielkopolsce” – dr Anna Ziółkowska (Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie k. Poznania).
Deportacja Żydów kaliskich do obozów pracy przymusowej w Wielkopolsce
Plany polityki hitlerowskiej wobec Wielkopolski sprowadziły się do szybkiego jej scalenia pod względem gospodarczym z Rzeszą poprzez intensyfikację wytwórczości rolnej, przemysłowej, jak również podejmowanie nowych inwestycji. Poszczególne przedsięwzięcia realizowane miały być poprzez regulację rzek, prace melioracyjne, budowę grobli, jak też rozbudowę dotychczasowych szlaków drogowych (np. budowę autostrady, modernizację linii kolejowych). Te ostatnie prace miały być związane z potrzebami wojennymi, wynikającymi m.in. z przygotowań do napaści na ZSRR.
Do realizacji tych zadań wykorzystano – obok robotników polskich także ludność żydowską, osadzoną wcześniej w gettach: łódzkim oraz gettach prowincjonalnych Kraju Warty.
Żydowska siła robocza była wykorzystywana zgodnie z goebbelsowskim hasłem „Vernichtung durch Arbeit” i założeniami ideologii nazistowskiej prowadzącymi do biologicznego unicestwienia Żydów.
Jak ustalono m.in. na podstawie relacji Mosze Grossa – Żyda kaliskiego – już w 1941 r. skierowano do Poznania i okolic 200 miejscowych Żydów. Jednocześnie na ziemi kaliskiej utworzono kilka obozów pracy przymusowej (Stawiszyn, Opatówek, Marchwacz, Grudzielec, Grudzielec Nowy, Biniewo, Sobótka, Galewice). Początkowo dla Żydów żyjących w gettach w trudnych warunkach bytowych, zatrudnienie w obozach było traktowane jako szansa przetrwania, prawo do życia. Do pracy zgłaszali się więc ochotnicy. Z czasem jednak, gdy prawda o warunkach panujących w obozie (ciężka praca fizyczna, głód, terror, wprowadzenie zasady „bezpłatności żydowskiej siły roboczej”) zaczęły docierać do gett, z braku chętnych do pracy pozyskiwano siłę roboczą w wyniku łapanek i obław.
Do obozów pracy w Wielkopolsce kierowano zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Stwierdzono m.in., że w Poznaniu w obozie utworzonym w byłym forcie Radziwiłla osadzono 355 kobiet, pochodzących z Kalisza. Analiza ewidencji więźniarek tego obozu pozwala stwierdzić, że wszystkie te kobiety były w wieku ok. 20-25 lat. Kilka najstarszych kobiet liczyło około 45 lat. W wielu przypadkach prawdopodobnie więźniarki były ze sobą spokrewnione (kilkakrotnie występuje to samo nazwisko, najczęściej wpisane na listę obozową kolejno).
Żydzi kaliscy deportowani do obozów w Wielkopolsce zatrudniani byli w następujących typach obozów:
• Reichsautobahnlager – obozy związane z realizacją projektu budowy autostrady Frankfurt nad Odrą – Poznań;
• Reichsbahnlager – obozy tworzone dla potrzeb Niemieckiej Kolei Rzeszy, powstałe wzdłuż trasy kolejowej Poznań-Konin;
• obozy związane z intensyfikacją rolnictwa (prace melioracyjne, regulacje rzek, prace polowe, budowa i naprawa dróg lokalnych);
• oddzielną grupę stanowią obozy założone w Poznaniu, w celu budowy sztucznych jezior, prowadzenia prac komunalnych, likwidacji cmentarzy i budowy nowych, zakładanie zieleni miejskiej.
Obozy pracy przymusowej dla Żydów zakładane w Wielkopolsce służyły określonym celom gospodarczym i strategicznym Trzeciej Rzeszy, były w rzeczywistości miejscami dyskryminacji, eksploatacji i eksterminacji, na co składało się szereg elementów, takich jak: skoszarowanie i izolacja w obiektach strzeżonych, nadawanie numerów więźniom, pozbawianie ich opieki lekarskiej, brak wynagrodzenia, zabór wszelkiego mienia, regulamin obozowy i uśmiercanie.
Jak ustalono, Żydzi kaliscy osadzeni byli w obozach w Poznaniu (Starołęka, Krzesiny, Franowo, Poznań – miasto), powiecie poznańskim oraz w obozach w powiecie rawickim, gostyńskim. Nazwiska Żydów z Kalisza figurują także w wykazach zmarłych lub powieszonych w wymienionych obozach.
opr. Anna Ziółkowska
