W dniu 21 stycznia br. z wykładem pt. „Represje wobec duchowieństwa katolickiego w latach 1945-1956 w Kaliskiem” wystąpiła w Sali Recepcyjnej kaliskiego Ratusza dr Joanna Żelazko, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi. Było to kolejne z cyklu spotkań organizowanych przez działający w Kaliszu Klub Historyczny im. gen. Stefana Roweckiego „Grota”.

Wykład dr Żelazko składał się z dwóch części. W pierwszej przedstawione zostały przemiany w strukturze jednostek Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego zajmujących się zwalczaniem Kościoła w latach 1945-1956. W drugiej części zaprezentowane zostały przykłady duchownych pochodzących z dawnego dekanatu kaliskiego, represjonowanych przez aparat bezpieczeństwa.

Wykład wzbudził duże zainteresowanie wśród kaliszan, zarówno starszych, pamiętających tamte lata, jak i młodszych – uczniów i studentów. Wśród słuchaczy było 117 uczniów kaliskich szkół, swoją obecnością odczyt zaszczycili Ordynariusz Diecezji Kaliskiej ks. biskup prof. dr ha. Stanisław Napierała oraz Prezydent Miasta Kalisza dr inż. Janusz Pęcherz. Ogółem na sali recepcyjnej zasiadły 153 osoby.

***

Stosunek władz komunistycznych do duchowieństwa katolickiego w Kaliskiem 1945-1956
Dla zwolenników „władzy ludowej”, którzy w 1944 r. wkroczyli wraz z Armią Czerwoną na ziemie polskie, Kościół katolicki był takim samym przeciwnikiem, jak żołnierze Armii Krajowej i innych organizacji niepodległościowych działających w czasie II wojny światowej. Stosunek polskich komunistów do katolików wzorowano na postawie bolszewików wobec wyznawców prawosławia w ZSRR. Uzależniony był nie tylko od tego, że ideologia komunistyczna negowała istnienie Boga, istotne znaczenie miało również traktowanie duchownych jako grupy społecznej mogącej szkodzić nowemu systemowi władzy. Poczucie zagrożenia wiązało się głównie z faktem, że posiadali oni duży wpływ na kształtowanie postaw i moralności wyznawców, dlatego mogli pomóc lub zaszkodzić w pozyskaniu akceptacji społecznej dla władzy. Zważywszy, że księża katoliccy najczęściej popierali rząd polski w Londynie, komuniści obawiali się głoszonych przez nich poglądów i idei. Z tego względu, zachowując początkowo pozory współdziałania, nowe władze rozpoczęły stopniowe osłabianie pozycji Kościoła katolickiego w Polsce.
W pierwszych miesiącach 1945 r. komuniści próbowali pozyskać duchownych do współdziałania w kreowaniu nowego porządku politycznego. Przejawem „dobrej woli” ze strony władz było to, że nie przeszkadzały w obchodzeniu świat religijnych, prowadzeniu działalności charytatywnej, nauczaniu religii, czy odtwarzaniu struktur Caritas w diecezjach.
Jednak już w drugiej połowie 1945 r. komuniści – pewni swojej pozycji politycznej zarówno w kraju, jak i na arenie międzynarodowej – przystąpili do bardziej zdecydowanych działań wymierzonych w Kościół. Jednym z jego symptomów było ogłoszenie uchwały Rady Ministrów Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (TRJN) z 12 września 1945 r., która odwoływała postanowienia konkordatu z 1925 r. Władze obłudnie tłumaczyły, że pozwoli to Kościołowi w Polsce uzyskać większą swobodę działania, w rzeczywistości podjęte zostały bardziej zdecydowane kroki przeciwko duchownym. Uchwała ta – czego jej autorzy byli w pełni świadomi – pogorszyła również stosunki między Watykanem a Polską. Prawdziwe intencje władz w stosunku do Kościoła dobrze obrazuje tytuł referatu wygłoszonego w 1948 r. przez dyr. Departamentu V MBP Julię Brystigerową „Ofensywa kleru a nasze zadania”. Postulowała w nim konieczność większej staranności w rozpracowywaniu roli osób duchownych. Jeszcze dobitniej wyraził to Józef Cyrankiewicz, który w czasie obrad plenum KC PZPR w dn. 20 kwietnia 1949 r. mówił o potrzebie walki z „dywersją reakcyjnej części kleru”.
W latach 1945-1956 „antykościelne” struktury UB zmieniały się kilka razy. Początkowo w PUBP były to sekcje (przemianowane w 1946 r. na referaty) oznaczone nr V, będące odpowiednikami Departamentu Społeczno – Politycznego MBP. Następnie w 1953 r. zmieniły się na referaty XI w urzędach powiatowych, zaś po likwidacji MBP i utworzeniu 7 grudnia 1954 r. Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego zadania te w miastach powiatowych przejęły referaty VI.
Wśród wielu duchownych z powiatu kaliskiego, którzy doznali represji ze strony funkcjonariuszy aparatu represji, na uwagę zasługują: o. Stefan Dzierżek, ks. Stefan Martuzalski, ks. Marian Chwilczyński, ks. Stanisław Piotrowski, ks. Wacław Oponowicz, ks. Apolinary Leśniewski, o. Czesław Białek i ks. Czesław Wojciechowski.
Joanna Żelazko

***

Joanna Żelazko – doktor nauk humanistycznych, pracownik Biura Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Oddziału w Łodzi, specjalizuje się w badaniach dotyczących sądowego wymiaru sprawiedliwości oraz struktur i funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa w latach 1945-1956. Jest autorem monografii „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi (1946-1955), współredaktorem naukowym książek: Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi oraz Kępno i Ziemia Kępińska w latach1945-1956. Studia i szkice, a także kilkudziesięciu artykułów naukowych i popularnonaukowych.