Informacja o czynnościach przeprowadzonych w toku śledztwa S 38/04/Zk oraz o stanie realizacji skierowanego do Federacji Rosyjskiej wniosku o udzielenie pomocy prawnej

 

W dniu 30 listopada 2004 r. w Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie wszczęto śledztwo (pod sygnaturą S 38/04/Zk,) w sprawie Zbrodni Katyńskiej.

W postanowieniu o wszczęciu śledztwa, przyjęto, że funkcjonariusze państwowi ZSRR dopuszczając się Zbrodni Katyńskiej dokonali bezprawia polegającego na umyślnym pozbawieniu życia tysięcy polskich jeńców wojennych i ludności cywilnej, stanowiącego zbrodnię wojenną i zbrodnię przeciwko ludzkości.

Celem powyższego śledztwa jest wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy, w tym między innymi, imienne ustalenie wszystkich obywateli polskich – ofiar Zbrodni Katyńskiej, ustalenie nieznanych dotąd miejsc ich kaźni i pochówku, sporządzenie pełnej listy osób, którym w niniejszym postępowaniu przysługują prawa pokrzywdzonych, ustalenie wszystkich osób biorących udział zarówno w podjęciu jak i w wykonaniu decyzji z 5 marca 1940 r., określenie zakresu odpowiedzialności każdej z nich i o ile to będzie możliwe pociągnięcie do odpowiedzialności żyjących sprawców.

 

Sposób prowadzenia śledztwa

Do 2008 r. prowadził je Międzyoddziałowy Zespół Śledczy, rozwiązany zarządzeniem Dyrektora GKŚZpNP W jego miejsce w dniu 25 czerwca 2008 r. powołano trzyosobowy Zespół Śledczy, składający się z prokuratorów tejże Komisji. Pracę Zespołu wspierają prokuratorzy pozostałych dziesięciu Oddziałowych Komisji ŚZpNP w Polsce, którzy w ramach pomocy prawnej dokonują przesłuchań zamieszkałych na ich terenie świadków.

 

Czynności dowodowe w śledztwie koncentrują się na przesłuchiwaniu świadków w kraju i poza jego granicami oraz poszukiwaniu materiałów archiwalnych odnoszących się do Zbrodni Katyńskiej. W jego ramach do tej pory przesłuchano łącznie 2589 świadków. Większość z nich stanowią członkowie rodzin zamordowanych.

Dla prowadzących śledztwo w sprawie Zbrodni Katyńskiej strategiczne znaczenie ma współpraca z organami wymiaru sprawiedliwości Rosji, Ukrainy i Białorusi. Poniżej przedstawimy, jakie rezultaty przynosi obecnie współpraca z wymienionymi państwami.

 

Współpraca z Federacją Rosyjską

Z uwagi na istotne znaczenie dla śledztwa, materiału dowodowego zgromadzonego w śledztwie o sygn. 159 Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej w sprawie Zbrodni Katyńskiej, Oddziałowa Komisja ŚZpNP w Warszawie w dniu 8 marca 2005 r., za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości RP, skierowała do Prokuratury Generalnej Federacji Rosyjskiej wniosek o udzielenie jej pomocy prawnej. Zwrócono się w nim o wykonanie uwierzytelnionych kopii lub odpisów całości akt śledztwa o sygn. 159 Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej oraz sporządzenie uwierzytelnionej kopii lub odpisu postanowienia o umorzeniu tegoż śledztwa oraz o przekazanie tych dokumentów, celem wykorzystania w śledztwie S 38/04/Zk.

W dniu 28 lipca 2005 r. wpłynęła do Instytutu Pamięci Narodowej, za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości RP, odpowiedź Prokuratury Generalnej FR z dnia 28 czerwca 2005 r. Z jej treści wynikało, że strona rosyjska udostępni 67 tomów akt sprawy Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej o nr 159. W piśmie nie wskazano przyczyny nie udostępnienia całości materiałów sprawy, jak również nie odniesiono się do możliwości uzyskania przez stronę polską kopii akt rosyjskiego śledztwa i kopii postanowienia kończącego śledztwo nr 159.

W wykonaniu wniosku Oddziałowej Komisji w Warszawie, w dniach 9 – 21 października 2005 r. na zaproszenie Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej przebywało w Moskwie trzech prokuratorów IPN prowadzących śledztwo w sprawie Zbrodni Katyńskiej oraz główny specjalista Głównej Komisji ŚZpNP- historyk. Podczas wizyty zapoznano się z udostępnionymi 67 tomami akt sprawy o nr 159, i dokonano ich oględzin, sporządzając stosowną dokumentację procesową. Czynność ta nie doprowadziła do uzyskania istotnych informacji na temat Zbrodni Katyńskiej, nie poszerzyła więc istniejącej na ten temat wiedzy. Wśród udostępnionych dokumentów nie było zbrodniczej decyzji Biura Politycznego KC WKP (b) z 5 marca 1940 r. o wymordowaniu Polaków.

Strona rosyjska nie wyraziła zgody na sporządzenie kserokopii dokumentów poddanych analizie. Nie udostępnienie całości materiałów postępowania nr 159, uzasadniono stwierdzeniem, że część z nich objęta została klauzulą tajności. Taką klauzulą opatrzone zostało również postanowienie o umorzeniu śledztwa nr 159 z dnia 21 września 2004 r. i z tego względu, pomimo złożenia przez prokuratorów IPN ponownego wniosku o udostępnienie, nie zostało ono im zaprezentowane.

Do chwili obecnej strona rosyjska nie zmieniła swojego stanowiska i nie udostępniła całości materiałów śledztwa nr 159.

W dniu 30 września 2009 r. Oddziałowa Komisja w Warszawie skierowała, za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości, drugi wniosek do organów prokuratury FR. Zwróciła się w nim ponownie o udzielenie pomocy prawnej w prowadzonym postępowaniu karnym S 38/04/Zk poprzez pełne udostępnienie całości akt śledztwa Naczelnej Prokuratury Wojskowej FR o nr 159, postanowienia Naczelnej Prokuratury Wojskowej FR o umorzeniu śledztwa nr 159, wykonanie uwierzytelnionych kopii lub odpisów całości akt śledztwa o nr 159, oraz postanowienia o umorzeniu śledztwa i przekazanie tych dokumentów na potrzeby śledztwa S 38/04/Zk.

Nadal oczekujemy się na odpowiedź strony rosyjskiej.

 

Współpraca z Republiką Ukrainy

W dniu 18 sierpnia 2005 r. Oddziałowa Komisja ŚZpNP w Warszawie wystąpiła również do Prokuratury Generalnej Ukrainy z wnioskiem o udzielenie pomocy prawnej. W jego ramach zwrócono się z prośbą o udostępnienie prokuratorom prowadzącym śledztwo w sprawie Zbrodni Katyńskiej, akt pięciu postępowań karnych prowadzonych przez różne jednostki organizacyjne prokuratury Ukrainy (w tym akt śledztwa nr 50–0092 w sprawie „Bykowni”, tj. postępowania dot. ujawnienia masowych grobów ludzkich w lesie w Bykowni pod Kijowem).

Na zaproszenie Prokuratury Generalnej Ukrainy w dniach od 5 – 18 listopada 2006 r. w Kijowie przebywało trzech prokuratorów IPN oraz główny specjalista Głównej Komisji ŚZpNP – historyk. Podczas wizyty w Kijowie zaznajomiono się z 22 tomów akt postępowania Prokuratury Wojskowej Kijowskiego Regionu Ukrainy o sygn. 50-0092 w sprawie „masowych pochówków obywateli w Dnieprowskim Leśnictwie w miejscowości Bykownia pod Kijowem” (Sprawa o sygn. 50-0092 jest zakończona. Postanowieniem z dnia 25 czerwca 2001 r. postępowanie zostało umorzone). Zapoznano się również z treścią 35 tomów akt postępowania Prokuratury Wojskowej Północnego Regionu Ukrainy, nieoznaczonych sygnaturą, w sprawie „rozstrzelania w latach 1940-1941 przez organy NKWD ZSRR polskich oficerów i innych obywateli polskich”. Sprawa ta nie jest zakończona. Z informacji Prokuratury Wojskowej Centralnego Regionu Ukrainy wynika, że prowadzi ona w tym zakresie „dochodzenie przedwstępne”.

W sierpniu 2007 r. za pośrednictwem Ambasady RP w Kijowie, do Oddziałowej Komisji ŚZpNP w Warszawie, wpłynęły wyselekcjonowane materiały procesowe w ilości 22 tomów, każdy liczący po kilkaset kart.

W toku śledztwa skierowany został w kwietniu 2007 r. wniosek do Prokuratury Generalnej Ukrainy o udzielenie pomocy prawnej poprzez nadesłanie uwierzytelnionej kserokopii tzw. Ukraińskiej Listy Katyńskiej, tj. wykazu zawierającego dane 3435 obywateli polskich przetrzymywanych w więzieniach na tzw. Zachodniej Ukrainie i rozstrzelanych na Ukrainie na podstawie decyzji z 5 marca 1940 r. Przedmiotowa Lista została przekazana na potrzeby śledztwa S 38/04/Zk w sierpniu 2007 r.

 

 Współpraca z Republiką Białorusi

W dniu 20 września 2002 r. skierowano, za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości Rzeczpospolitej Polskiej wniosek o udzielenie pomocy prawnej do organów sprawiedliwości Republiki Białorusi, w którym zwrócono się o ustalenie, czy prokuratura Republiki Białorusi prowadziła śledztwo w sprawie masowych grobów w Kuropatach koło Mińska i o przekazanie materiałów zgromadzonych w tej sprawie[1] Z uzyskanej w 2003 r. odpowiedzi strony białoruskiej wynika, że w toku prowadzonego postępowania w sprawie „ujawnienia pochowanych w uroczysku Kuropaty na terenie obwodu mińskiego ludzi” nie ustalono narodowości i obywatelstwa ekshumowanych szczątków kostnych. Strona białoruska nie przekazała kserokopii materiałów dotyczących tej sprawy.

 

Współpraca z innymi państwami 

Wystąpiono również z wnioskiem o udzielenie pomocy prawnej, do niemieckich organów wymiaru sprawiedliwości. W ramach realizacji wniosku Oddziałowej Komisji w Warszawie przeprowadzono kwerendy w zakresie objętym przedmiotem śledztwa, we wskazanych archiwach niemieckich. Uzyskano również z Prokuratury Generalnej w Koblencji – Nadrenia – Palatynat, kserokopie dokumentów pochodzących ze zbiorów Archiwum Politycznego MSZ w Berlinie i Archiwum Federalnego w Koblencji. Ponadto w związku z uzyskaniem z niemieckiego MSZ korespondencji sugerującej konieczność bezpośredniego zapoznania się przez prokuratorów IPN z materiałami archiwalnymi zgromadzonymi w Archiwum Politycznym MSZ w Berlinie, zaznajomiono się w dniach 19 - 22 lipca 2005 r. z udostępnionymi 26 tomami dokumentów archiwalnych, liczącymi po ok. 400 kart, każdy. Powyższe dokumenty w formie mikrofisz, zostały przekazane przez stronę niemiecką do Oddziałowej Komisji w Warszawie.

W związku z pojawieniem się rozbieżnych informacji, co do zawartości smoleńskiej dokumentacji sowieckiej, która wpadła w ręce Niemców latem 1941 r. i została wywieziona przez nich do Rzeszy, a następnie przejęta została przez Amerykanów, podjęto decyzję o konieczności przeprowadzenia na potrzeby śledztwa w sprawie Zbrodni Katyńskiej kwerendy tych materiałów.

Pomimo upływu lat, w śledztwie wciąż pojawiają się informacje o dokumentach znajdujących się w zagranicznych archiwach, których treść mogłaby pomóc w ustaleniu wszystkich okoliczności tragedii, która rozegrała się w 1940 r. W listopadzie 2007 r. uzyskano na przykład szczegółową informację o wynikach przeprowadzanej w Londynie, przez archiwistów IPN, kwerendy dokumentacji odnoszącej się do przedmiotu śledztwa, a przechowywanej w zasobie Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Studium Polski Podziemnej i Biblioteki Polskiej. Wynikało z niej, że dokumentacja mogąca mieć znaczenia dla śledztwa S 38/04/Zk jest bardzo obszerna. Wyselekcjonowana zawartość zasobu Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego liczy 321 pozycji i obejmuje tysiące kart, większość w jęz. Polskim, a nie zakończono jeszcze kwerend w archiwach Studium Polski Podziemnej i Biblioteki Polskiej.[2]

Ważnym źródłem informacji dla śledztwa będzie z całą pewnością obszerna dokumentacja zgromadzona przez Komisję Kongresu USA, której przewodniczył Ray J. Madden. Za pośrednictwem Ambasady RP w USA podjęto działania zmierzające do ustalenia obszerności tej dokumentacji i możliwości korzystania z niej w Archiwum Narodowym USA. [3] W maju 2009 roku skierowano, za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości RP, wniosek o udzielenie pomocy prawnej w niniejszej sprawie, do prokuratury Stanów Zjednoczonych Ameryki.

 

Badanie polskie źródeł wiedzy o Zbrodni Katyńskiej

Polskie archiwa i instytucje, w których prowadzone są kwerendy mające na celu zgromadzenia w śledztwie jak najpełniejszego materiału dowodowego:

• Archiwa IPN w Warszawie
• Archiwum Ośrodka KARTA w Warszawie
• dokumentacja udostępniona przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa dokumentacją z prowadzonych w latach 1994 – 1996, na zlecenie Rady przez kilka ekspedycji biegłych, prac sondażowo – topograficznych, badań archeologicznych i prac sondażowo – ekshumacyjnych związanych z rozpoznaniem i przygotowaniem terenów pod przyszłe cmentarze wojenne w Katyniu, Charkowie i Miednoje. Dokonano także analizy, przekazanej przez Radę na potrzeby śledztwa dokumentacji z prowadzonych przez nią w 2006 i 2007 r. prac archeologiczno – ekshumacyjnych na terenie cmentarzyska w Bykowni pod Kijowem.
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie.
• Narodowe Archiwum Cyfrowe pozyskano kopie materiałów dźwiękowych dokumentujących m.in. przebieg prowadzonych w 1943 r. w Katyniu prac ekshumacyjnych.
• Filmoteka Narodowa (Archiwum Filmowe 1 „Chełmska”) w której zbiorach archiwalnych znajdują się poszukiwane przez prokuratorów filmy dokumentalne dotyczące Zbrodni Katyńskiej. Wybrano, jako mające istotne znaczenie dla śledztwa, cztery filmy archiwalne pochodzące z 1943 i 1944 r. oraz szereg filmów dokumentalnych pochodzących głównie z przełomu lat 80 – tych i 90 – tych (np. obejmujących wywiady przeprowadzone z niektórymi ocalałymi jeńcami obozu kozielskiego, ostaszkowskiego i starobielskiego, a także dokumentujących prace ekshumacyjne prowadzone w 1991 r. w Charkowie i Miednoje).
• Zasób Biura Informacji i Poszukiwań Zarządu Głównego PCK w Warszawie, w którym ujawniono: „Listę Alfabetyczną Zwłok Odkopanych w Katyniu”[4] oraz dokument o tytule „Wykaz Ofiar z Katynia ekshumowanych tamże wiosną 1943 r.” zawierający 4143 pozycji z danymi personalnymi osób oraz widniejącymi przy części nazwisk adnotacjami w języku niemieckim – uzyskano już kserokopie ww. dokumentów.

Na zakończenie podkreślić raz jeszcze należy, że dla realizacji zasadniczych celów śledztwa w sprawie Zbrodni Katyńskiej niezbędne jest zapoznanie się z treścią postanowienia o umorzeniu śledztwa Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej o nr 159 z dnia 21 września 2004 r., Konieczne jest również zapoznanie się całością materiałów wspomnianego śledztwa oraz uzyskanie z nich uwierzytelnionych kserokopii dokumentów. Dokonanie oględzin pozostałych około 100 tomów śledztwa nr 159 i uzyskanie kserokopii znajdujących się w nich dokumentów, pozwoliłoby na zgromadzenie w polskim śledztwie dokumentów źródłowych mających fundamentalne znaczenie dla ustalenia w sposób procesowy stanu faktycznego w niniejszej sprawie.

---

[1] Wniosek ten skierowano w ramach prowadzonego wówczas odrębnie postępowania sprawdzającego S 69/02/Zk w sprawie zabójstwa obywateli polskich, których ciała ujawniono podczas prac ekshumacyjnych na terenie miejscowości Kuropaty koło Mińska – materiały tegoż postępowania postanowieniem z dnia 3 grudnia 2004 r. włączono do materiałów śledztwa S 38/04/Zk w sprawie Zbrodni Katyńskiej.

 

[2] Na obecnym etapie śledztwa, do Oddziałowej Komisji w Warszawie, z pionu archiwalnego IPN, wpłynęły już kserokopie części pozyskanych z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego do zasobu IPN dokumentów (ponad 800 kart). Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów przekazało też pozyskaną do zasobu IPN z Instytutu Polskiego, kolejną ogromną partię materiałów dotyczących Zbrodni Katyńskiej, liczących około 350 jednostek archiwalnych (ok. 45 tysięcy obrazów cyfrowych

[3] Ze wstępnych ustaleń wynikało, że dokumentacja Komisji Maddena jest bardzo obszerna, obejmuje 17 pudeł (box'ów) z dokumentami i 1 pudło z dokumentami o dużym formacie.

[4] Dokument ten stanowi kopię alfabetycznie ułożonej listy zawierającej dane personalne osób, których zwłoki zostały ujawnione podczas prac ekshumacyjnych przeprowadzonych Katyniu w 1943 r.; uzyskany został przez PCK z Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Szwajcarii.