|
Już w 1945 r., zaraz po wyparciu niemieckich wojsk okupacyjnych, przystąpiono do systematycznego gromadzenia materiałów dokumentujących zbrodnie dokonane na obywatelach II Rzeczypospolitej i innych państw na terenie Polski w latach 1939-1945 przez Niemców i ich współpracowników. W tym celu m.in. powołano Główną Komisję Badania Zbrodni Niemieckich (GKBZN), przemianowaną następnie na Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich (GKBZH) w Polsce. Ze względów formalnych jej pracownicy koncentrowali się na badaniu przestępstw dokonanych na obszarze objętym nowymi granicami Rzeczypospolitej ale kompetencje komisji obejmowały także zbrodnie dokonane na obywatelach Rzeczypospolitej na terenach innych państw, np. Austrii i Niemiec.
W archiwach GKBZN/GKBZH i podległych jej komisjach okręgowych gromadzono w pierwszej kolejności dokumenty pozostałe po organach bezpieczeństwa władz okupacyjnych, odnalezione na terenie dawnych obozów koncentracyjnych, obozów pracy i ośrodków zagłady natychmiastowej, jak również w budynkach więzień, komend policji, żandarmerii czy też w sądach. Równolegle podjęły działalność instytucje odpowiedzialne za ściganie sprawców zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości. W toku prowadzonych śledztw prokuratorzy przyjęli dziesiątki tysięcy zeznań, a historycy zbierali relacje świadków i prowadzili akcje ankietowe mające na celu ustalenie wszystkich przypadków zbrodni dokonanych przez samych okupantów, formacje z nimi współpracujące lub działające na własny rachunek, a szkodzące współobywatelom.Dokumenty zgromadzone w Polsce są wykorzystywane od dziesięcioleci dla celów procesowych i naukowych nie tylko w kraju, ale sięgają po nie pracownicy zagranicznych instytucji zajmujących się tematyką drugiej wojny światowej. Można wymienić chociażby niemieckich prokuratorów prowadzących śledztwa przeciwko zbrodniarzom wojennym czy też jerozolimski Instytut Yad Vashem.
|
|
|
Ważne miejsce w materiałach pozostałych po GKBZN/GKBZH i sądach zajmujących się karaniem zbrodni hitlerowskich i kolaboracyjnej działalności na szkodę ofiar reżimu nazistowskiego, stanowią akta z lat okupacji oraz okresu powojennego dotyczące wojennych dziejów Żydów, zarówno obywateli polskich jak i innych państw, represjonowanych, a następnie eksterminowanych w Polsce.Prezentowany katalog to efekt pracy archiwistów IPN z ostatnich kilku miesięcy. W pierwszej kolejności pracownicy pionu archiwalnego IPN sporządzili wykazy jednostek archiwalnych, których zawartość wprost lub pośrednio dotyczy działań wymierzonych w Żydów w latach 1939-1945. Zawierają one informacje o dokumentach przechowywanych w archiwach IPN w Warszawie, Białymstoku, Bydgoszczy Gdańsku, Kielcach, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu i będą systematycznie uzupełnianie.Akta z tego okresu zachowane w zasobie archiwalnym IPN można podzielić na kilka grup.Pierwszą tworzą dokumenty wytworzone przez władze okupacyjne, w tym dokumentujące działalność ośrodków zagłady w Bełżcu, Chełmnie nad Nerem, KL Auschwitz-Birkenau KL Stutthof i innych obozów koncentracyjnych, jak też jenieckich. Pracownicy byłej GKBZH skrzętnie zbierali informacje na temat członków niemieckich instytucji represyjnych, w tym pozostawione w Polsce akta osobowe niemieckich funkcjonariuszy.
Wkrótce po wojnie przystąpiono także do akcji ankietowej w celu udokumentowania rożnych form represji stosowanych przez okupanta: indywidualnych i masowych egzekucji dokonanych na żołnierzach Wojska Polskiego, członkach konspiracji niepodległościowej, jeńcach wojennych i ludności cywilnej, w tym pochodzenia żydowskiego, wywózek na roboty przymusowe, pozbawiania wolności poprzez izolację w więzieniach i obozach oraz rabunek czy niszczenie mienia. Ponadto zredagowano formularz arkusza inwentaryzacyjnego strat i szkód poniesionych w czasie wojny.
Pod względem formalnym zbrodnie dokonane na terenach objętych powojennymi granicami ZSRR były badane przez instytucje sowieckie, ale w praktyce część materiałów dostępnych w Polsce obejmuje również dawne polskie województwa kresowe. Stało się tak z dwóch powodów. Niejednokrotnie zbrodniarze działali na różnych obszarach Polski, tak objętych jej powojennymi granicami, jak i tych anektowanych przez ZSRR. Poza tym z terenów wschodnich przesiedliło się w latach 1944-1959 ponad 1,5 mln osób, przenoszących w pamięci obraz okupacyjnej rzeczywistości. Składając relacje i zeznania dokumentowały one przebieg zdarzeń rozgrywających się na wschód od Bugu i Sanu. Dzięki temu akta zawierają źródła na temat etapów Zagłady np. na Wileńszczyźnie, Wołyniu czy Lwowskiem.
31 sierpnia 1944 r. wydano dekret o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami. Na jego podstawie wytaczano sprawy sądowe zarówno aresztowanym Niemcom, jak i innym sprawcom przestępstw przeciwko obywatelom polskim dokonanym w okresie okupacji, np. funkcjonariuszom policji granatowej, policyjnych i wojskowych formacji białoruskich, litewskich oraz ukraińskich. Część z nich dotyczy wyłącznie przestępczych aktów popełnionych wobec Żydów. Bardzo cenne są zeznania osób będących świadkami działań członków instytucji okupacyjnych, w tym sposobu konwojowania żydowskich więźniów, psychicznego i fizycznego znęcania się nad nimi, eksploatowania w ramach pracy niewolniczej i w końcu unicestwienia, niekiedy w najbliższej przestrzeni publicznej – na ulicy, podwórku lub pobliskim miejskim cmentarzu. Dziś ─ częstokroć z powodu braku innych źródeł i śmierci świadków ─ te relacje i zeznania zebrane kilkadziesiąt lat temu są wręcz bezcennym dokumentem utrwalającym pamięć o latach pogardy. Zachowane jednostki archiwalne często dotyczą jednego zdarzenia, losu jednej osoby lub rodziny.
Niejednokrotnie zachowały się także akta wytworzone przez administrację gettową, chociaż po wojnie trafiły one do różnych archiwów, w tym państwowych i instytucjonalnych (np. archiwum Żydowskiego Instytut Historycznego w Warszawie). W zasobach IPN można odnaleźć np. wykazy osób zamkniętych w danym getcie.
Największa liczba dokumentów na temat ludności żydowskiej została zachowana na terenach, gdzie zamieszkiwała ona przed wojną w dużej liczbie. W konsekwencji najsłabiej ten materiał jest reprezentowany np. w zbiorach gdańskiego IPN, a najobszerniej np. w archiwum IPN w Warszawie, Białymstoku i Krakowie. Z kolei tam, gdzie po wojnie powstały znaczące skupiska żydowskie, czyli w pierwszej kolejności na Dolnym Śląsku, spotykamy akta ilustrujące podejmowanie starań o uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu. Przy tej okazji wnioskodawca podawał informacje o okolicznościach zgonu oraz powoływał świadków. Fakty opisane w tej dokumentacji dodatkowo wzbogacają naszą wiedzę o okupacji niemieckiej. Warto zauważyć, że niekiedy chodziło o uznanie za zmarłego osoby, która zmarła lub została zabita w ZSRR. I tak w zasobie wrocławskim znajdziemy np. akta dotyczące tego typu zdarzeń w Tomsku czy Taszkiencie.
Prezentowany wykaz jest wynikiem zaawansowanej, ale nie ukończonej jeszcze kwerendy. Stanowi on jedynie początek pracy, która będzie kontynuowana w najbliższych miesiącach. Jej efektem ma być kompletny katalog materiałów archiwalnych zachowanych w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej dotyczących Żydów i ich historii na terenie Polski w latach 1939-1989.
|
