Pion badań naukowych Biura Edukacji Publicznej obejmuje Wydział Badań Naukowych, Dokumentacji i Zbiorów Bibliotecznych BEP oraz referaty badań naukowych, działające we wszystkich jedenastu Oddziałowych Biurach Edukacji Publicznej. W realizacji poszczególnych projektów uczestniczą także osoby zatrudnione w referatach wystaw i edukacji, pracownicy Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN, a także szerokie grono współpracowników, na co dzień związanych z innych ośrodkami naukowymi (uczelnie wyższe, instytuty PAN itp.).
W początkach 2006 r. przygotowany został plan działań BEP na lata 2006–2010. Wiele dotychczasowych projektów, w związku z zakończeniem dotychczasowego etapu badań, zyskało nowy kształt. Powstało także kilka nowych programów naukowo-badawczych. Każdy z projektów koordynowany jest przez kompetentnego pracownika BEP lub OBEP. W 2008 r. realizowane są następujące ogólnopolskie projekty badawcze:
1.1. Struktura i metody działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej
Koordynator – dr Łukasz Kamiński (BEP Centrala)
W 2006 r. zakończono dotychczasowy etap badań, którego celem było odtworzenie obsady personalnej kierowniczych stanowisk w komunistycznym aparacie bezpieczeństwa w latach 1944–1989. Ukazał się trzeci i ostatni tom informatora „Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza”, obejmujący lata 1975–1990 (Warszawa 2008). W projekt zaangażowanych było łącznie kilkudziesięciu pracowników IPN, zarówno zatrudnionych w Biurze Edukacji Publicznej, jak i w Biurze Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów.
Równocześnie rozpoczęto prace nad realizacją kolejnego etapu badań, którego celem jest przygotowanie wielotomowego syntetycznego ujęcia dziejów aparatu bezpieczeństwa w latach 1944–1990. Powołano cztery zespoły badawcze, których zadaniem jest przygotowanie opracowań poświęconych poszczególnym pionom aparatu bezpieczeństwa (wywiad, kontrwywiad, piony walki z opozycją i Kościołem). Publikacja opracowań przewidziana jest na 2010 r.
W projekt zaangażowanych jest aktualnie 27 pracowników z centrali BEP oraz z wszystkich oddziałów IPN.
1.2. Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944–1956
Koordynator – dr Tomasz Łabuszewski (OBEP Warszawa)
W 2006 r. zakończono prace merytoryczne nad „Atlasem podziemia niepodległościowego 1944–1956”, który jest podstawowym efektem dotychczasowego etapu realizacji projektu. „Atlas”, który stanowi kompendium wiedzy o powojennym antykomunistycznym podziemiu, powinien ukazać się w 2007 r.
Pod koniec 2006 r. zainicjowano nową fazę prac badawczych, których celem jest przygotowanie szeregu opracowań, poświęconych m.in. zagadnieniom dziejów Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, roli amnestii w zwalczaniu podziemia niepodległościowego, działalności siatek wywiadowczych polskich organizacji niepodległościowych i ich likwidacji przez aparat bezpieczeństwa. Członkowie zespołu badawczego realizują także szereg indywidualnych projektów, w tym monografie poszczególnych struktur konspiracyjnych.
W projekcie uczestniczą przedstawiciele wszystkich Oddziałowych Biur Edukacji Publicznej.
1.3. Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem i wolnością wyznania
Koordynator – dr Adam Dziurok (OBEP Katowice)
W 2006 r. rozpoczął się nowy etap realizacji projektu. Jego celem jest przygotowanie tomu studiów dot. problemu działania aparatu bezpieczeństwa wobec kurii biskupich w Polsce w latach 1945–1989. Prace nad tomem znajdują się na ukończeniu.
W projekcie uczestniczą 23 osoby, są to zarówno pracownicy 10 Oddziałowych biur Edukacji Publicznej, jak i kilka osób ze środowisk naukowych spoza IPN.
1.4. Władze PRL wobec kryzysów społecznych i opozycji demokratycznej
Koordynator – dr Łukasz Kamiński (BEP Centrala)
W roku 2006 rozpoczęto realizację nowej, zakrojonej na pięć lat, fazy realizacji projektu. Celem pierwszego etapu tej fazy jest opisanie, w skali ogólnopolskiej, działalności opozycyjnej w PRL w latach 1975–1980. W efekcie w 2009 r. powinien ukazać się zarówno obszerny tom opracowań (ujęcia regionalne i przekrojowe), jak i edycje podstawowych źródeł (nie publikowane dotychczas dokumenty wytworzone przez struktury opozycyjne oraz dokumenty aparatu represji). Dotychczas opublikowano wybory źródeł poświęcone rozpracowaniu SKS i TKN. W drugiej fazie (realizowanej do 2010 roku) opisane zostaną dzieje NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1989.
W projekcie uczestniczy około 50 osób z centrali BEP oraz z wszystkich oddziałów IPN.
1.5. Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji i Polonii
Koordynator – prof. dr hab. Krzysztof Tarka (Uniwersytet Opolski)
Celem realizacji projektu jest przygotowanie obszernego tomu studiów monograficznych, poświęconych różnym aspektom inwigilacji emigracji i Polonii przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa.
1.6. Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych
Koordynator – dr Jarosław Syrnyk (OBEP Wrocław)
Celem projektu jest zbadanie zjawiska inwigilacji mniejszości narodowych przez aparat bezpieczeństwa, a także ukazanie jego roli w polityce wobec mniejszości, realizowanej przez władze Polski Ludowej. Obecną fazę badań zakończy publikacja tomu studiów poświęconych działaniom podejmowanym przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa wobec poszczególnych mniejszości narodowych.
W pracach uczestniczy 17 osób z centrali BEP oraz z 9 Oddziałowych Biur Edukacji Publicznej.
1.7. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych i naukowych
Koordynator – dr Sebastian Ligarski (OBEP Wrocław)
Jest to nowy, realizowany od połowy 2006 r. projekt badawczy. Jego celem jest przedstawienie miejsca, jakie zajmował aparat bezpieczeństwa w polityce władz komunistycznych w odniesieniu do trzech środowisk: twórców kultury, naukowców i dziennikarzy. W ramach projektu przygotowane zostaną edycje źródeł oraz opracowania monograficzne i syntezy.
W realizacji projektu uczestniczy w chwili obecnej ponad 20 pracowników centrali BEP i wszystkich OBEP. W szerokim stopniu w jego realizację zaangażowani są także badacze spoza IPN.
1.8. Słownik biograficzny „Konspiracja i opór społeczny 1944–1956”
Koordynator – rotacyjnie, przedstawiciel BEP Warszawa, OBEP w Krakowie i we Wrocławiu.
Słownik, przygotowywany w systemie holenderskim (każdy tom od A do Ż), zawiera biogramy działaczy powojennej konspiracji (zbrojnej i politycznej), działaczy struktur opozycyjnych oraz uczestników różnych form oporu społecznego. W 2008 r. ukazał się trzeci już tom słownika przygotowany przez kilkudziesięcioosobowy zespół, złożony zarówno z pracowników IPN, jak i badaczy z innych ośrodków naukowych. Tom IV słownika znajduje się w przygotowaniu.
1.9 Wojna i okupacja 1939–1945
Koordynacja – komisja ekspertów w składzie: prof. Tomasz Szarota (przewodniczący), dr Waldemar Grabowski (sekretarz), dr Andrzej K. Kunert, dr Andrzej Chmielarz.
Na ukończeniu znajdują się prace stworzonego przez IPN międzynarodowego zespołu badawczego, badającego sprawę wydarzeń w Bydgoszczy z 3–4 IX 1939 r. (tzw. „krwawa niedziela”).
Instytut Pamięci Narodowej w dalszym ciągu wspiera także realizowany przez Ośrodek „Karta” projekt „Indeks represjonowanych”, w ramach którego zbierane i udostępniane są dane o obywatelach polskich represjonowanych przez władze sowieckie w latach 1939–1959.
Rozpoczęto nowy program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”, realizowany pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Celem programu jest stworzenie imiennej listy możliwie wszystkich obywateli polskich, którzy w latach 1939–1945 byli zamordowani lub represjonowani pod okupacją niemiecką. Wykonawcą programu jest Dom Spotkań z Historią w Warszawie.
1.10. Słownik dwu okupacji
Słownik biograficzny Polskiego Państwa Podziemnego przygotowywany jest przez dr. Andrzeja Chmielarza, dr. Andrzeja Krzysztofa Kunerta i dr. Waldemara Grabowskiego. Pierwszy tom „Słownika” ukaże się 1 IX 2009 r.
1.11. Polacy ratujący Żydów
Koordynacja – dr Aleksandra Namysło (OBEP Katowice)
Projekt jest aktualnie realizowany przede wszystkim poprzez program „Index Polaków zamordowanych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom”, stworzony we współpracy z Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych, Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau i Instytutem Yad Vashem. Jego celem jest zbadanie skali nazistowskich represji wobec Polaków udzielających pomocy Żydom w czasie okupacji, ustalenie ich nazwisk i biogramów. Wykonawcą projektu jest Instytut Studiów Strategicznych w Krakowie, w realizacji uczestniczą pracownicy prawie wszystkich Oddziałowych Biur Edukacji Publicznej.
***
Obok wspomnianych wyżej projektów centralnych, w Oddziałowych Biurach Edukacji Publicznej realizowane są regionalne i ponadregionalne projekty badawcze. Przykładowo OBEP w Rzeszowie koordynuje rozpoczęty w 2006 r. program „Osobowy wykaz ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego 1939-1948, w którym uczestniczą pracownicy OBEP w Gdańsku, Lublinie i Rzeszowie oraz historycy z innych ośrodków naukowych.
Pracownicy BEP i OBEP realizują także szereg indywidualnych projektów, których celem jest m.in. uzyskanie odpowiednich stopni i tytułów naukowych.
