Na przełomie lipca i sierpnia 1975 r. w Helsinkach odbyła się – będąca punktem kulminacyjnym polityki odprężenia – konferencja szefów rządów i głów państw 33 krajów europejskich oraz Kanady i Stanów Zjednoczonych zakończona podpisaniem Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W przyjętym dokumencie potwierdzono nienaruszalność istniejących w Europie granic, zadeklarowano chęć rozszerzania współpracy gospodarczej, oraz uznano zasadę poszanowania praw człowieka.
Obecny na konferencji prezydent Stanów Zjednoczonych Gerald Ford przybył do Helsinek bezpośrednio po złożeniu oficjalnej wizyty w Polsce, którą odwiedził w drodze z Moskwy. Chociaż PRL nie prowadziła samodzielnej polityki zagranicznej, nie próbowała nawet demonstrować niezależności, niemniej za granicą była traktowana z kurtuazją, a I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka w wielu krajach przyjmowano z honorami należnymi głowie państwa. Wizyty prezydentów USA w Warszawie, chociaż wszystkie w drodze z Moskwy (Richard Nixon w 1972 r., Gerald Ford w 1975 r., Jimmy Carter w 1977 r.), były – jak się wydaje – jednym z przejawów szczególnego traktowania Polski.
Jest oczywiste, że każda tego typu wizyta pociąga za sobą szczególne przygotowania organizacyjne, niezależnie od tego w jakim kraju ma miejsce. Warto zastanowić się jednak, jak duży wpływ na zakres, „głębokość” przygotowań i „związanych z wizytą” zainteresowań aparatu państwowego – również tego odpowiedzialnego za bezpieczeństwo – może mieć autorytarny charakter państwa, w tym przypadku PRL. Obok prezentowanego dokumentu, przedstawiającego plan działań Komitetu Warszawskiego PZPR w związku z wizytą w Warszawie Geralda Forda, z pewnością powstał również drugi, dotyczący działań podejmowanych przez Komendę Stołeczną Milicji Obywatelskiej w związku z „operacyjnym zabezpieczeniem” tej wizyty.
W niżej prezentowanym dokumencie porusza przede wszystkim ilość zaangażowanych osób: 140 tys. osób, które – w godzinach pracy – musiały stać wzdłuż całej trasy przejazdu. Z dzisiejszej perspektywy zabawne mogą wydawać się „spontaniczne” zatrzymania kolumny samochodów i wręczanie kwiatów przez pracownice zakładów im. Róży Luksemburg, dziewczęta z Zespołu Pieśni i Tańca Zakładów im. Kasprzaka rozstępujące się przed samochodami wjeżdżającymi na dziedziniec Pałacu Wilanowskiego, czy też dwustronne „lizaki” z napisem: „Pozdrawiamy ludzi pracy Stanów Zjednoczonych” rozprowadzane wśród „aktywu” obecnego na lotnisku Okęcie. W czasie lektury warto wszakże pamiętać, że równie precyzyjnie planowano wiele podobnych imprez, choć z pewnością różniły się od siebie prestiżem oraz wielkością nakładów i wysiłku wkładanego w ich organizację.
Na zakończenie, niech mi wolno będzie podzielić się pewną refleksją. Cieszę się, że z dzisiejszej perspektywy, Polski związanej sojuszem ze Stanami Zjednoczonymi, będącej członkiem NATO, wchodzącej do Unii Europejskiej, możemy z przymrużeniem oka czytać o flagach USA rozprowadzanych wśród aktywistów PZPR i jednym z wiszących na Okęciu haseł: „Niech żyje przyjaźń narodów Polski i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej”.
Prezentowany dokument znajduje się w Archiwum Państwowym m. St. Warszawy, Oddział w Otwocku. Sygnatura: Komitet Warszawski PZPR, 1028, k. 139-143.
Plan działań związanych z wizytą w Warszawie Prezydenta Stanów Zjednoczonych G. Forda w dniu 28 lipca 1975 roku
W powitaniu weźmie udział około 140 tys. osób.
Godzina przyjazdu – 11.45
I. Powitanie na lotnisku wojskowym Okęcie – godz. 11.45-12.20
– 3.000 osób – zabezpiecza KD Ochota.
II. Przejazd ulicami Warszawy – godz. 12.20-12.55
– Przejazd z lotniska Al. Żwirki i Wigury do Pomnika Lotnika.
Od lotniska do ul. Racławickiej mieszkańcy Warszawy w liczbie 12.000 osób wzdłuż ulicy – zabezpiecza KD Ochota.
– Zatrzymanie kolumny przy Pomniku Lotnika – 5.000 osób – zabezpiecza KD Wola. Zatrzymania kolumny dokonuje 50-osobowa grupa aktywu z Woli. Z grupy tej 5 pracownic z ZWLE im. R. Luksemburg wręcza kwiaty Prezydentowi Fordowi i Tow. E. Gierkowi oraz Pani Ford i Towarzyszce Gierek. Obecne są również 3 orkiestry zakładowe.
– Przejazd Trasą „Ł” do Placu na Rozdrożu. Kolumna jedzie prawym pasem Trasy „Ł”. Do wysokości ul. Prezydenckiej (1.100 m) – witający (16.500 osób) ustawieni po prawej stronie Trasy, a także na przejściu dla pieszych między Pomnikiem Lotniku a wiaduktem w Al. Niepodległości – zabezpiecza KD Wola.
– Na odcinku od ul. Prezydenckiej do ul. Waryńskiego (800 m) prawy pas jezdni i górne odcinki nad Trasą po prawej stronie oraz wiadukt na ul. Waryńskiego – 20.000 osób – zabezpiecza KD Śródmieście.
– Na odcinku wiadukty: Waryńskiego – Marszałkowska – Plac na Rozdrożu i wjazd do Al. Ujazdowskich (1.100 m), przejścia dla pieszych na wysokości kina „Klub” i Łazienek Północnych – 20.000 osób – zabezpiecza KD Śródmieście.
– Zatrzymanie kolumny na Placu na Rozdrożu – 5.000 osób – zabezpiecza KD Śródmieście. Zatrzymania kolumny dokonuje grupa młodzieży – 50 osób. Z grupy tej 5 harcerek wręcza kwiaty gościowi i Tow. Gierkowi oraz Pani Ford i Towarzyszce Gierek. Obecna jest tam również orkiestra warszawskiego Węzła Kolejowego.
– Przejazd kolumny ulicami: Al. Ujazdowskie, Belwederska, Al. Sobieskiego do Pałacu w Wilanowie. Od Placu na Rozdrożu do ul. Gagarina (Al. Ujazdowakie – Belwederska) po obu stronach ulicy – zabezpieczają:
KD Praga Północ – 10.000 osób
KD Praga Południe – 10.000 osób.
– Al. Wilanowska od Al. Sobieskiego do bramy Pałacu – 28.500 osób zabezpieczają:
Al. Wilanowska – KD Mokotów – 18.500 osób
ul. Przyczółkowa – KD Żoliborz – 5.000 osób
wjazd do Pałacu – KD WWK – 3.500 osób
wjazd do Pałacu (lewa strona) – KD Mokotów – 1.500 osób.
– Przed samą brama wjazdową na dziedziniec Pałacu Wilanowskiego dziewczęta z Zespołu Pieśni i Tańca ZR im. M. Kasprzaka tworzą półkole, które rozstępuje się przed wjeżdżającą kolumną. Wręczają kwiaty G. Fordowi, Tow. Gierkowi, Pani Ford i Tow. Gierek.
III. Zwiedzanie Warszawy
Godz. 13.40 – złożenie wieńca przy Grobie Nieznanego Żołnierza – 5.000 osób z KD Śródmieście.
Godz. 16.00 – Plac Zamkowy. Zwiedzanie Zamku Królewskiego (z zewnątrz);
–Muzeum Historyczne. Pokaz filmu „A jednak Warszawa” (wersja angielska). W Muzeum obecny: Dyrektor – tow. Durko
IV. Oprawa propagandowa
– Lotnisko wojskowe – na masztach flagi PRL i USA, na budynku dworca godła państwowe PRL i USA oraz hasło w języku polskim i angielskim: „Niech żyje przyjaźń narodów Polski i Stanów Zjednoczonyoh Ameryki Północnej”.
– Transparent nad grupą witających: „Dialog radziecko-amerykański czynnikiem pokoju na świecie” (w dwóch językach).
Transparenty nad Kompanii Honorową WP (prawa strona płyty lotniska):
a) „Serdecznie witamy na ziemi polskiej Prezydenta Geralda Forda” (w dwóch językach)
b) „Niech żyje i zwycięża trwały pokój” (w dwóch językach).
– Skrzyżowanie ul. Racławickiej i Żwirki i Wigury – hasło: „Mieszkańcy Warszawy pozdrawiają Prezydenta Geralda Forda”.
– Pomnik Lotnika – hasło: „Witamy radziecko-amerykański sukces: Sojuz – Apollo” oraz ustawione zdjęcie kosmonautów.
– Plac na Rozdrożu – hasło w dwóch językach: „Niech zwycięża pokój i współpraca między narodami” oraz zdjęcie przedstawiające Towarzysza Edwarda Gierka i Prezydenta Forda z wizyty w USA.
– W okolicach Belwederu – hasło: „Serdecznie pozdrawiamy polonię amerykańską”.
– Skrzyżowanie ul. Belwederskiej i Dolnej – hasło: „Nigdy więcej wojny – pokój na zawsze”.
– Wjazd do Pałacu Wilanowskiego – hasło: „Witamy i pozdrawiamy drogiego gościa – Prezydenta USA Geralda Forda”.
– Grób Nieznanego Żołnierza – złożenie wieńca, bębny z flagami Polski i USA.
Trasy przejazdu oflagowane zostaną flagami PRL i USA.
Ponadto wśród witających rozprowadzone zostaną chorągiewki polskie i USA, a witający na lotnisku Okęcie trzymać będą dwustronne lizaki o następujących tekstach:
– Niech żyje Prezydent Gerald Ford
– Niech żyje Towarzysz Edward Gierek
– Warszawa pozdrawia Waszyngton
– Pozdrawiamy ludzi pracy Stanów Zjednoczonych
– Serdecznie pozdrawiamy naród amerykański
– Polska aktywnym uczestnikiem KBWE
– Pokój (w wielu językach świata)
– Życzymy sukcesów w Helsinkach
– Witamy dostojnego gościa z USA.
– Niech żyje pokój i współpraca między narodami.
WYDZIAŁ PROPAGANDY i KULTURY
KW PZPR
Warszawa, dnia 24 lipca 1975 r.
