1. Realizacja projektów badawczych – OBEP IPN Katowice (stan na zakończenie 2010 r.)
1.1. Struktury i metody działania aparatu bezpieczeństwa PRL
Robert Ciupa (OBEP Katowice) zakończył (wspólnie z Moniką Komaniecką – OBEP Kraków) prace nad albumem „Technika operacyjna SB”.
Dr Dariusz Węgrzyn (OBEP Katowice) kontynuuje kwerendę dotyczącą działalności struktur lokalnych WUBP Katowice (głównie na Śląsku Opolskim).
Monika Bortlik-Dźwierzyńska (OBEP Katowice) prowadzi badania nad problemem działań katowickiego aparatu bezpieczeństwa w zakresie „ochrony” przemysłu węglowego w latach 1945-1956.
Dr Adam Dziuba (OBEP Katowice) opublikował przyczynek nt. funkcjonowania referatów ochrony przemysłu w powiecie gliwickim.
1.2. Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944-1956
Dr Adam Dziuba i dr Dariusz Węgrzyn (OBEP Katowice) złożyli do druku teksty do publikacji pokonferencyjnej przygotowywanej przez Delegaturę IPN w Opolu nt. działań podziemia na Śląsku w latach 1945-1956.
1.3. Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem i wolnością wyznania
Kornelia Banaś (OBEP Katowice), otwarcie przewodu doktorskiego i praca nad dysertacją „Komunistyczny aparat bezpieczeństwa wobec pielgrzymek stanowych do Piekar Śląskich (1947-1989); końcowe prace nad tekstem „Karol Wojtyła a stanowe pielgrzymki mężczyzn i młodzieńców do Piekar Śląskich” do publikacji pokonferencyjnej przygotowywanej przez OBEP IPN Szczecin związanej z akcją „Solidarni z błoń”
Dr Adam Dziurok (OBEP Katowice) kończy prace nad publikacją Mechanizmy polityki władz państwowych wobec Kościoła w latach 1945-1956 na przykładzie województwa śląskiego/katowickiego.
Dr. Łucja Marek (OBEP Katowice) wspólnie z ks. Mariuszem Trąbą opublikowała pracę Przypadek ks. Brunona Magotta. Studium źródłoznawcze dokumentacji kościelnej i akt aparatu bezpieczeństwa, Katowice 2010, oraz samodzielnie artykułPsychologia werbunku kapłanów [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą. Studia i materiały, t. 3, pod red. ks. J. Szczepaniaka i M. Lasoty. Zakończyła prace nad artykułem Klub Inteligencji Katolickiej w Bielsku-Białej (1980-1989) – w ramach projektu „Kluby Inteligencji Katolickiej jako przestrzeń działań niezależnych inicjatyw antysystemowych w latach osiemdziesiątych XX wieku”, koordynator/redaktor K. Białecki.
Ponadto uczestniczyła w organizacji konferencji Symbioza Kościoła krakowskiego z kulturą niezależną w latach 80., Kraków, Sala Obrad Rady Miasta, przy Placu Wszystkich Świętych 3-4, 11 lutego 2010 r.; prezentacji wystawy Kultura Niezależna w Kościele, Kraków, Galeria „Krypta u Pijarów”, przy ul. Pijarskiej 2, 11-27 luty 2010 r. (wspólnie z R. Ciupą); przygotowuje też tekstSymbioza Kościoła krakowskiego z kulturą niezależną w latach 80. – tekst pokonferencyjny (Częstochowa – Jasna Góra, grudzień 2009 r.), red. publikacji B. Tracz.
Dr Grzegorz Bębnik (OBEP Katowice) opublikował artykuł Opór, współpraca, symbioza. Dylematy zwierzchników Kościołów protestanckich w Polsce południowej wobec władz komunistycznych [w:]Władze Polski ludowej a mniejszościowe związki wyznaniowe, red. T.J. Zieliński, Warszawa 2010, s. 59-83.
Andrzej Sznajder (OBEP Katowice) opublikował książkę „Tyś jest kapłanem na wzór…” Ks. Jerzy Popiełuszko w Bytomiu 8 X 1984 r., Katowice 2010, ss. 136.
1.4. Władze PRL wobec kryzysów społecznych i opozycji demokratycznej
Dr Tomasz Kurpierz i dr Jarosław Neja (OBEP Katowice) w ramach II etapu projektu „Solidarność 1980-1989” przygotowali i opublikowali opracowanie monograficzne (10,5 arkuszy wydawniczych) Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność” [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 6, Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, a także kilka innych artykułów o charakterze naukowym i popularnonaukowym. Kontynuowana była stała współpraca z redakcją „Encyklopedii Solidarności”, m.in. opublikowano szereg haseł w tomie I. Zorganizowano konferencję popularnonaukową pt. W 30. rocznicę powstania „Solidarności” śląsko-dąbrowskiej, Dąbrowa Górnicza (11 IX). Konferencji towarzyszyła prezentacja przygotowanej przez pracowników OBEP wystawy pt. Strajk – Porozumienia – Związek. 30. rocznica powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Hucie „Katowice”, Dąbrowa Górnicza (11 IX). Dr T. Kurpierz i dr J. Neja kontynuowali prace nad tomem źródeł pt. „Solidarność” śląsko-dąbrowska. Porozumienia – programy – uchwały. Wybór źródeł. Obecnie zakończono opracowanie merytoryczne i edycyjne dokumentów, kontynuowana jest praca nad obszernym wstępem (ok. 7 arkuszy wyd.) o charakterze monograficznym. Dr Jarosław Neja przygotowałi opracował merytorycznie planszę edukacyjną pt. Nie ma Wolności bez „Solidarności”.
Artur Kasprzykowski i dr Dariusz Węgrzyn (OBEP Katowice) przygotowali i opublikowali opracowanie monograficzne (7 arkuszy wydawniczych) Region Podbeskidzie NSZZ „Solidarność” [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 6, Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010. Dariusz Węgrzyn finalizuje kwerendę do pracy Od pierwszego strajku do Trzeciego Szeregu. NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie 1980-1983.
Wojciech Rotarski (OBEP Katowice, punkt konsultacyjny Częstochowa) opublikował dwa rozdziały w monografii „NSZZ „Solidarność” 1980–1989”, red. Ł. Kamiński i G. Waligóra, Warszawa 2010: w t. t. 2 – NSZZ Indywidualnego Rzemiosła „Solidarność”, w t. 6 – NSZZ „Solidarność” Region Częstochowa 1980-1989). Przygotowuje do wydania zbiór dokumentów dotyczących NSZZ „Solidarność” w Regionie Częstochowa 1980-1989, zawierający dokumenty własne Związku i dokumenty SB z archiwum IPN, przygotowuje do wydania zbiór relacji działaczy NSZZ „Solidarność” z regionu częstochowskiego z lat 1980-1989. Ponadto W. Rotarski jest koordynatorem na region częstochowski „Encyklopedii „Solidarności”; w t. 1 opublikował 18 haseł, uzupełnia i poprawia hasła do t. 2.
1.5. Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji i Polonii 1944–1989
Sebastian Rosenbaum (OBEP Katowice) prowadzi badania nad działaniami SB i PZPR województwa katowickiego wobec masowej migracji Górnoślązaków do Niemiec Zachodnich. Opublikował w tym roku artykuły Operacja „Tama”. Służba Bezpieczeństwa wobec masowej emigracji do RFN, „Biuletyn IPN”, 2010, nr 3 (110) i Służba Bezpieczeństwa w województwie katowickim wobec emigracji Górnoślązaków do RFN w latach siedemdziesiątych [w:] Tajny oręż czy ofiary zimnej wojny? Emigracje polityczne z Europy Środkowej i Wschodniej, Lublin-Warszawa 2010.
1.6. Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych i etnicznych
Sebastian Rosenbaum (OBEP Katowice) prowadzi badania nad problemami górnośląskiej ludności rodzimej, zagadnieniem tzw. rewizjonizmu niemieckiego na Śląsku oraz otworzył przewód doktorski nt. niemieckich środowisk chadeckich na polskim Górnym Śląsku 1923-1945. Opublikował w tym roku Między dezintegracją a migracją. Władze komunistyczne a górnośląska ludność rodzima w Gliwicach i powiecie gliwickim 1950-1960, [w:] Władza, polityka i społeczeństwo w Gliwicach w latach 1939–1989, red. B. Tracz, Katowice-Gliwice 2010; Wokół problemów partycypacji górnośląskiej ludności rodzimej w aparacie władzy w pierwszych latach powojennych, [w:] Ślązacy w oczach własnych i obcych, red. A. Barciak, Katowice-Zabrze 2010; Partia komunistyczna na Górnym Śląsku wobec „autochtonów” w pierwszych latach powojennych, [w:] „Przewodnia siła Narodu”. Z dziejów partii komunistycznej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, red. T. Kurpierz, Katowice 2010.
1.7. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, naukowych i dziennikarzy
Dr Adam Dziuba i dr Mirosław Sikora (OBEP Katowice) opublikowali tom Myśl na uwięzi. Kontrola operacyjna środowisk akademickich województwa katowickiego przez Służbę Bezpieczeństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Studia i szkice (zawierający obok ich tekstów także artykuł E. Małachowskiej – OBEP Katowice). Ponadto opublikowali oni kilka artykułów w publikacjach zbiorowych IPN: A. Dziuba, Skala i metody inwigilacji Uniwersytetu Śląskiego w latach osiemdziesiątych [w:] Naukowcy władzy, władza naukowcom. Studia,red. P. Franaszek (współaut. M. Mrzyk); A. Dziuba, Represje stanu wojennego wobec naukowców Uniwersytetu Śląskiego [w:] Stłamszona nauka? Inwigilacja środowisk akademickich i naukowych przez aparat bezpieczeństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, red. P. Franaszek, (współaut. M. Mrzyk); M. Sikora, Osobowe Źródła Informacji Służby Bezpieczeństwa wśród kadry naukowej Politechniki Śląskiej – wybrane przykłady od lat sześćdziesiątych do końca PRL [w:]Naukowcy władzy, władza naukowcom. …; M. Sikora, „Troglodyta”. Tajny współpracownik Służby Bezpieczeństwa na Politechnice Śląskiej 1970-1976 (1979) [w:] Stłamszona nauka?…; M. Sikora, Inwigilowanie działaczy NSZZ „Solidarność” i NZS Politechniki Śląskiej w Gliwicach w latach 1980-1989. Przyczynek badawczy [w:] Władza, polityka i społeczeństwo w Gliwicach w latach 1939-1989, red. B. Tracz, Katowice-Gliwice 2010, s. 242-282.
Ponadto M. Sikora oddał do redakcji artykuł Kryptonim „Katedra”. Operacyjne rozpoznanie filii Politechniki Śląskiej w Rybniku przez Służbę Bezpieczeństwa w latach 1971-1989.
1.8. Słownik biograficzny Konspiracja i opór społeczny 1944-1956
Do IV tomu słownika biogramy działaczy konspiracyjnych napisali: M. Bortlik-Dźwierzyńska, A. Dziuba, D. Węgrzyn, G. Bębnik i M. Sikora (OBEP Katowice).
1.9. Wojna i okupacja 1939-1945
Dr Mirosław Sikora (OPEP Katowice) prowadził badania nt. niemieckiej polityki narodowościowej w prowincji górnośląskiej, zwłaszcza na terenie powiatu żywieckiego. Finałem tych badań (rozpoczętych jesienią 2005 r.) były: - publikacja monografii pt. Niszczyć by tworzyć. Germanizacja Żywiecczyzny przez narodowosocjalistyczne Niemcy 1939-1944/45, ss. 720; - publikacja albumu/książki popularno-naukowej (we współpracy z M. Bortlik-Dźwierzyńską) pt. Aktion Saybusch. Wysiedlenie mieszkańców Żywiecczyzny przez okupanta niemieckiego 1940-1941; - zorganizowana w dniu 22 września 2010 r. w Sali konferencyjnej Muzeum Miejskiego - Stary Zamek w Żywcu konferencja pt. Żywiecczyzna podczas okupacji połączona z projekcją filmu (we współpracy z M. Bortlik-Dźwierzyńską – OBEP Katowice).
Dr Mirosław Sikora w roku minionym prowadził również badania dotyczące planowania przestrzennego na Górnym Śląsku w latach 1939-1945, zakończone oddaniem do redakcji artykułu naukowego pt. Gau Oberschlesien in der Raumplanung der NS-Verwaltung 1939-1944. Opublikowano, a także skierowano do redakcji jeszcze inne artykułu dotyczące polityki narodowościowej, względnie gospodarki na Górnym Śląsku w latach 1939-1945.
Ponadto dr M. Sikora wraz z S. Rosenbaumem (OBEP Katowice) rozpoznawali bazę źródłową z zakresu działania Służby Bezpieczeństwa III Rzeszy na terenie prowincji górnośląskiej w okresie II wojny światowej. W planach pozostaje publikacja raportów placówek SD z terenu Górnego Śląska za latach 1939-1944, opatrzona komentarzem.
Dr Grzegorz Bębnik (OBEP Katowice) przygotowuje do wydania monografię dotyczącą dziejów miasta Katowice we wrześniu 1939 r., monografię dotyczącą niemieckich działań dywersyjnych w województwie śląskim w sierpniu i wrześniu 1939 r. (wspólnie z Bartłomiejem Warzechą z OKŚZpNP w Katowicach), publikację pokonferencyjną poświęconą dziejom niemieckiej dywersji we wrześniu 1939 r. w Polsce oraz wspomnienia Wiesławy Michalewskiej z lat 1939-1945.
Sebastian Rosenbaum (OBEP Katowice) prowadzi badania nad problemem służby Górnoślązaków w Wehrmachcie (wystąpienie „Stale i wciąż mam Was przed oczami”. Relacje rodzinne w korespondencji Górnoślązaków służących w Wehrmachcie na konferencji Rodzina na Śląsku w latach 1939-1947. Dezintegracja-Migracje-Codzienność, 21 X 2010 r., Opole).
Sebastian Rosenbaum (OBEP Katowice) prowadzi także badania nad problemem polityki władz nazistowskich wobec Kościoła katolickiego na Górnym Śląsku (publikacja Nadzorować, interweniować, karać. Nazistowski obóz władzy wobec Kościoła katolickiego w Zabrzu (1934–1944). Wybór dokumentów, oprac. S. Rosenbaum, M. Węcki, IPN Katowice 2010).
1.10. Polacy ratujący Żydów
Dr Aleksandra Namysło (OBEP Katowice) koordynuje projekt Index Polaków represjonowanych za pomoc Żydom w okresie II wojny światowej (prace nad opracowaniem i redakcją 500 biogramów Polaków represjonowanych za pomoc Żydom , oddanie maszynopisu do recenzji, termin publikacji internetowej: marzec 2011 r.).
1.11. Projekty regionalne
1.11.1. Niezależne Zrzeszenie Studentów w województwie katowickim 1980-1990
Dr Tomasz Kurpierz (OBEP Katowice) opublikował dwa artykuły naukowe dotyczące NZS oraz przygotowuje monografię pt. Niezależne Zrzeszenie Studentów w województwie katowickim 1980 – 1989.
1.11.2. Problemy społeczno-polityczne w województwie śląskim/katowickim w latach 1945-1989
Pracownicy OBEP IPN Katowice (Bogusław Tracz, Sebastian Rosenbaum, dr Adam Dziuba, Andrzej Sznajder, dr Mirosław Sikora, dr Łucja Marek, dr Adam Dziurok, dr Grzegorz Bębnik, dr Dariusz Węgrzyn) prowadzą prace badawcze na temat różnych problemów społeczno-politycznych w skali regionalnej i lokalnej (m.in. Zabrze, Gliwice, Rybnik, Tarnowskie Góry, Tychy), opublikowali tom Władza, polityka i społeczeństwo w Gliwicach w latach 1939-1989, red. B. Tracz oraz szereg artykułów na ten temat w publikacjach zbiorowych i lokalnych czasopismach naukowych.
1.11.3. Nieformalne środowiska młodzieżowe w latach 1967-1975
Bogusław Tracz (OBEP Katowice) otworzył przewód doktorski na temat nieformalnego środowiska młodzieżowego (hippies).
1.11.4. Struktury PZPR i organizacje afiliowane w województwie katowickim
Bogusław Tracz i Sebastian Rosenbaum (OBEP Katowice) prowadzą badania nad schyłkowym okresem funkcjonowania PZPR i władzy politycznej w województwie katowickim. Częściowe wyniki badań opublikowali m.in. w tomie Upadek systemu komunistycznego na Górnym Śląsku. Wokół przemian 1989 r. w województwach katowickim i opolskim, red. Adam Dziuba, Sebastian Rosenbaum, Katowice 2010 (Bogusław Tracz Dekompozycja, rozkład i demontaż struktur wojewódzkich PZPR w Katowicach, s. 122–192; Sebastian Rosenbaum, Atrofia miejskich organizacji partyjnych PZPR w województwie katowickim, s. 193-246).
1.11.5. Lokalna scena polityczna w województwie śląskim 1945-1948
Dr Adam Dziuba (OBEP Katowice) prowadzi badania nad funkcjonowaniem lokalnych fragmentów systemu politycznego w skali powiatowej. Opublikował m.in. artykuły nt. funkcjonowania PPR w Grodkowie, Koźlu, złożył do redakcji teksty na temat struktur i działalności PPR w Tychach i Rybniku.
1.11.6. SB w przemianach gospodarczych w PRL w latach 80.
Dr Mirosław Sikora (OBEP Katowice) prowadzi kwerendę w zasobach poszczególnych Oddziałów IPN na temat aktywności pionu V SB MSW w latach 80., z naciskiem na problematykę działań operacyjno-rozpoznawczych prowadzonych wobec podmiotów gospodarczych (banków, spółek polonijnych, zakładów przemysłowych) i instytucji kierujących gospodarką. Efektem pierwszego etapu badań będzie obszerne opracowanie naukowe, lub mała monografia o charakterze przyczynkarskim.
