Stan wojenny w Polsce. Stan badań

Redakcja:
Antoni Dudek
Krzysztof Madej

Opracowano na podstawienie raportów przygotowanych przez następujących pracowników Oddziałowych Biur Edukacji Publicznej IPN

Małgorzata Choma-Jusińska (Lublin) Sławomir Cenckiewicz (Gdańsk) Tomasz Danilecki (Białystok) Marek Lasota (Kraków) Jarosław Neja (Katowice) Paweł Piotrowski (Wrocław) Jan Pisuliński (Rzeszów) Leszek Próchniak (Łódź) Ewa Rogalska(Białystok) Tadeusz Ruzikowski (Warszawa) Zbigniew Solak (Kraków) Przemysław Zwiernik (Poznań) Jacek Żurek (Warszawa)

 

STAN WOJENNY
W POLSCE
STAN BADAŃ

---

 

Wstęp
1. Publikacje o charakterze ogólnopolskim
1.1 Materiały archiwalne
1.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne
1.3 Wydawnictwa źródłowe
1.4 Wspomnienia, relacje, wywiady
1.5 Opracowania
1.6 Prasa

2. Pomorze Gdańskie, Środkowe i Kujawy
2.1. Relacje pamiętnikarskie
2.2 Publikacje źródłowe
2.3 Opracowania

3. Wielkopolska, Pomorze Zachodnie i Ziemia Lubuska
3.1 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne
3.2 Wspomnienia, relacje, wywiady
3.3 Opracowania

4. Dolny Śląsk i Opolszczyzna
4.1 Źródła
4.2 Wspomnienia, relacje, wywiady
4.3 Opracowania

5. Częstochowskie, Górny Śląsk, Bielskie i Żywieckie
5.1 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne
5.2 Wydawnictwa źródłowe
5.3 Wspomnienia, relacje, wywiady
5.4 Opracowania

6. Małopolska i Kielecczyzna
6.1. Źródła
6.2. Wydawnictwa informacyjne (bibliografie, słowniki)
6.3. Relacje i wspomnienia
6.4. Opracowania

7. Ziemia łódzka i kaliska
7.1 Wydawnictwa źródłowe
7.2 Wspomnienia, relacje, wywiady
7.3 Opracowania

8. Podkarpacie
8.1 Wydawnictwa o charakterze informacyjnym (słowniki, kalendaria, bibliografie)
8.2 Wydawnictwa źródłowe
8.3 Wspomnienia i relacje
8.4 Opracowania

9. Lubelszczyzna i Chełmszczyzna
9.1 Żródła
9.2 Bibliografie
9.3 Wspomnienia, relacje, wywiady
9.4 Opracowania

10. Podlasie i Białostocczyzna
10.1 Wspomnienia
10.2 Prasa
10.3 Opracowania

11. Mazowsze i Mazury
11.1 Materiały archiwalne
11.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne
11.3 Wydawnictwa źródłowe
11.4 Wspomnienia, relacje, wywiady
11.5 Opracowania

---

 

Wstęp

Prezentowane poniżej opracowanie stanowi pierwszy rezultat programu badawczego „Stan wojenny w Polsce – spojrzenie po dwudziestu latach” realizowanego w Biurze Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej. Przeprowadzona przez grupę pracowników naukowych IPN kwerenda naukowa pozwoliła na stworzenie listy kilkuset pozycji, które częściowo lub w całości dotyczą różnych aspektów stanu wojennego. Nie jest to z pewnością wykaz kompletny i wymagać będzie dalszych uzupełnień, szczególnie w zakresie trudniejszych do zlokalizowania najistotniejszych artykułów prasowych.

Tym niemniej, już to robocze opracowanie pozwala na sformułowanie kilku podstawowych wniosków dotyczących aktualnego stanu badań nad wydarzeniami, jakie miały miejsce w Polsce po 13 grudnia 1981 r.:

1.      Mimo pozornej obfitości tytułów brak jest nie tylko syntetycznego opracowania o stanie wojennym w skali całej Polski, ale także w odniesieniu do większości jej regionów.

2.      Dominują prace o charakterze przyczynkarskim, koncentrujące się najczęściej wokół problematyki represji oraz zjawiska opozycji i oporu społecznego. Niewiele natomiast dotyczy funkcjonowania aparatu władzy oraz problematyki życia codziennego w tym okresie.

3.      Wyraźnie rysuje się zróżnicowanie w poziomie zaawansowania badań w poszczególnych regionach Polski. W ilości publikacji wyraźny prymat należy do obszaru Dolnego i Górnego Śląska.

Konstrukcja niniejszego opracowania została oparta na podziale administracyjnym, wynikającym z zasięgu terytorialnego poszczególnych oddziałów IPN. Nie zawsze podział ten – wynikający z ustawy o IPN i związany z obszarem działania poszczególnych Sądów Apelacyjnych – jest uzasadniony pod względami geograficzno-historycznymi. Wydaje się jednak, że utrzymanie kryterium podziału administracyjnego – przy wyodrębnieniu części dotyczącej publikacji o charakterze ogólnopolskim – było optymalne z punktu widzenia użyteczności informacyjnej opracowania. Nieuchronną tego konsekwencją są jednak powtórzenia, których ilość starano się ograniczyć do minimum.

Antoni Dudek

1. Publikacje o charakterze ogólnopolskim

Prace dotyczące stanu wojennego w Polsce mają w dużej mierze charakter przyczynkowy. Jest to problematyka w większości jeszcze nie przebadana i nie opracowana, zarówno w przypadku zagadnień o charakterze ogólnopolskim, jak i dotyczących poszczególnych regionów. Poniżej zostanie przedstawiony wybór najważniejszych pozycji traktujących w całości lub też w części o stanie wojennym. Omówione poniżej publikacje zwarte opisują przede wszystkim sam przebieg stanu wojennego. Przedstawienie bibliografii prac ukazujących genezę stanu wojennego wymaga odrębnego opracowania. Pominięte też zostały – z uwagi na wtórny w większości charakter – opracowania obcojęzyczne[1] .

1.1 Materiały archiwalne

Podstawowe znaczenie dla badacza zajmujące się stanem wojennym mają następujące archiwa i znajdujące się tam zespoły akt:

Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN posiada materiały archiwalne byłego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z lat 1980-1983 (w tym oryginalne materiały NSZZ „Solidarność” i opozycji z tego okresu). Pozwalają one poznać działania resortu spraw wewnętrznych w ramach przygotowań do stanu wojennego oraz w jego trakcie.

Archiwum Akt Nowych dysponuje materiałami Komitetu Centralnego PZPR (w tym aktami sekretariatów poszczególnych sekretarzy i archiwalia poszczególnych Wydziałów, np. Administracyjnego, Nauki i Oświaty czy Ideologicznego; w chwili obecnej część materiałów nie jest jeszcze udostępniana, np. Wydziały - Społeczno-Zawodowy i Zagraniczny) oraz archiwaliami byłego Urzędu Rady Ministrów, przekazanymi z Archiwum Akt Jawnych Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (w tym aktami z gabinetów prezesów Rady Ministrów i biur RM, np. ds. współpracy ze związkami zawodowymi). Dostarczają one ważnych informacji o działalności partii i władz państwowych na początku lat 80-tych.

Archiwum Akt Jawnych Kancelarii Prezesa Rady Ministrów posiada archiwalia byłego Urzędu Rady Ministrów (w tym mikrofisze z przekazanych do AAN oryginałów, normatywy URM z lat 1980-1983 oraz meldunki, tzw. Dysory (czyli informacje Dyżurnego Sztabu Operacyjnego Rządu) z okresu od końca marca 1981 r. do grudnia 1983 r. Dokumenty te ilustrują działalność Rady Ministrów w latach 1980-1983.

Archiwum MSWiA dysponuje archiwaliami byłego Rzecznika Prasowego Rządu J. Urbana. Pozwalają one prześledzić działalność propagandową rządu.

Centralne Archiwum Wojskowe, Archiwum Instytucji MON, Archiwa Wojsk Lądowych (Warszawa, Wrocław, Toruń) i pozostałe, posiadają materiały wytworzone przez Ministerstwo Obrony Narodowej i jednostki Wojska Polskiego. Umożliwiają one poznanie działań sił zbrojnych w latach 1980-1983.

Zarówno w BUiAD IPN, jak też w AAN znajdują się przekazane niedawno z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów tajne (do niedawna) części materiałów byłego Urzędu Rady Ministrów. Niestety zostały one przekazane bez ewidencji (płyty CD).

W Archiwum Centralnego Zarządu Zakładów Karnych w Warszawie znajdują się teczki akt Ministerstwa Sprawiedliwości poświęcone tzw. ośrodkom odosobnienia z lat 1981-1982. Zawierają rozporządzenia o powoływaniu i likwidacji poszczególnych obozów internowania, postępowaniu służb więziennych wraz z regulaminami dla internowanych. Wśród ważnych dokumentów wymienić należy wykazy obozów internowania z terenu całej Polski, imienne listy internowanych oraz różnego typu dane statystyczne dotyczące osób tam osadzonych. Szczególną wartość, dla poznania codzienności internowanych mają zachowane sprawozdania z wizytacji i protokoły kontroli ośrodków odosobnienia.

1.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne

Powyższa kategoria obejmuje publikacje będące kalendariami, bibliografiami i słownikami. W 1991 r. ukazała się książka W stanie zawierająca obszerne kalendarium[2] . W roku 1995 został wydany Kalendarz dekady przełomu Andrzeja Andrusiewicza[3] . W 1996 r. pojawiło się Kalendarium Solidarności lat 1980-1989 Marka Pernala i Jana Skórzyńskiego[4] . W ramach pracy pod redakcją Jana Kulasa ukazało się kalendarium, które jednak jest dość ogólnikowe[5] . Natomiast w publikacji wydanej z okazji XX-lecia „Solidarności”[6] znalazło się prawdopodobnie najpełniejsze kalendarium stanu wojennego opracowane przez zespół ośrodka „Karta”.

Sui generis kalendarium są również dokumenty Służby Bezpieczeństwa, wydane i opracowane w 1999 r. pod redakcją Wandy Chudzik i in., zawierające materiały sporządzone przez funkcjonariuszy MSW[7] . Materiały te dotyczą całego kraju i zgodnie z obowiązującym w latach osiemdziesiątych podziałem administracyjnym Polski przedstawiają wydarzenia podczas stanu wojennego z podziałem na 49 istniejących wówczas województw.

Jeśli chodzi o bibliografię stanu wojennego, to trzeba stwierdzić, że takowa właściwie nie istnieje. Z tego względu pomocne są tutaj bibliografie ogólne, jakkolwiek w różnym stopniu ujmujące omawiane zagadnienie. Wśród nich wymienić można powstałą w latach osiemdziesiątych w Paryżu bibliografię publikacji podziemnych w Polsce za okres 13 XII 1981 - VI 1986, autorstwa Wojciecha i Władysława Chojnackich, wydaną pod pseudonimem: Józefa Kamińska[8] , oraz późniejszą bibliografię publikacji podziemnych w Polsce, obejmującą lata 1986-1987 autorstwa Marka Jastrzębskiego i Wojciecha Chojnackiego[9] . W 1988 r. ukazały się zebrane przez Józefa Gajewskiego materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury w latach 1982-1986[10] . Biblioteka Narodowa wydała w roku 1994 materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury od 13 XII 1981 do 31 XII 1986[11] . W 1995 r. Biblioteka Narodowa opublikowała bibliografię podziemnych druków zwartych z lat 1976-1989[12] .

W roku 1995 Biblioteka Publiczna miasta stołecznego Warszawy wydała katalog czasopism niezależnych obejmujący lata 1976-1990[13] . W roku 1996 Ośrodek „Karta” wydał katalog czasopism bezdebitowych zgromadzonych w Archiwum Peerelu[14] , uzupełniając go z czasem o nowe pozycje w ramach katalogu komputerowego. Ten sam ośrodek w roku 1999 wydał z kolei katalog posiadanych bezdebitowych druków zwartych[15] .

W roku ubiegłym ukazała się pierwsza część słownika biograficznego opozycji z lat 1956-1989[16] przygotowanego przez wspomniany już Ośrodek „Karta”. Zawiera ona biogramy osób zaangażowanych w działalność opozycyjną w okresie stanu wojennego w różnych częściach kraju. Słownikowy charakter ma też opracowany na podstawie prasy podziemnej oraz materiałów MSW z czasów PRL tom napisany przez autora kryjącego się pod pseudonimem Dariusz Cecuda[17] . Informacje o ludziach związanych z opozycją znaleźć można również w informatorze o posłach i senatorach wybranych do parlamentu X kadencji w 1989[18] .

W identyfikacji autorów piszących w prasie drugiego obiegu przydatny może być słownik pseudonimów przygotowany przez pracowników Instytutu Badań Literackich[19] .

1.3 Wydawnictwa źródłowe

W roku 1983 ukazał się w Londynie obszerny zbiór dokumentów i relacji dotyczących stanu wojennego w Polsce w opracowaniu Piotra Spiskiego[20] . Z kolei w drugim obiegu, opublikowano dokumenty ilustrujące działalność obrońców w procesach politycznych prowadzonych w stanie wojennym oraz po jego zawieszeniu[21] .

W 1992 r. został wydany przez „Aneks” tom zawierający dokumenty centralnych władz PZPR z l. 1980-81, w tym także – w końcowej części – z okresu po 13 grudnia 1981 r.[22] W bieżącym roku ukazał się zbiór dokumentów i artykułów dotyczących stanu wojennego pod red. Tadeusza Walichnowskiego, w większości już wcześniej znanych[23] . Istotne informacje dotyczące położenia i roli odgrywanej przez Kościół katolicki w stanie wojennym zawierają tomy dokumentów opracowane przez Petera Rainę[24] . Tej samej problematyki dotyczy częściowo zbiór dokumentów z lat 80-tych opublikowany nakładem londyńskiego „Aneksu” oraz „Polityki”[25] . W ramach programu badawczego Biura Edukacji Publicznej IPN „Stan wojenny – spojrzenie po dwudziestu latach” powstał zbiór kilkudziesięciu dokumentów, które obrazują wielowątkowe działania władz podejmowanych zarówno w okresie przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego jak i po jego wprowadzeniu[26] .

Ważną kategorię źródeł stanowią publikacje wydawane przez władze stanu wojennego w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych. Materiały te zawierają głównie publikacje o charakterze agitacyjno-propagandowym[27] bądź instruktażowym[28] .

W 1984 roku ukazało się opracowanie prawodawstwa stanu wojennego pod redakcją Feliksa Prusaka[29] . Istotne znaczenie w tej grupie materiałów mają zwłaszcza dwie publikacje dokumentujące przebieg konferencji prasowych rzecznika rządu PRL Jerzego Urbana[30] oraz tom oficjalnych wystąpień gen. Wojciecha Jaruzelskiego z okresu stanu wojennego[31] .

Jeszcze inną kategorię stanowią źródła związane z konstytucyjno-prawną oceną stanu wojennego, przede wszystkim z działalnością Sejmowej Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej[32] . Istotne informacje o okolicznościach śmierci osób, które zginęły w wyniku działania funkcjonariuszy MSW podczas stanu wojennego, zawiera raport Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalność MSW z września 1991 r., kierowanej przez Jana Rokitę. Raport ten dostępny jest w Bibliotece Sejmowej (wraz z obszernymi załącznikami).

Dwa tomy dokumentów, które częściowo dotyczą okresu stanu wojennego, opublikowali w oparciu o materiały archiwalne NRD-owskich służb specjalnych Włodzimierz Borodziej i Jerzy Kochanowski[33] .

Specyficznym źródłem, składającym się z obszernych cytatów zaczerpniętych z prasy bezdebitowej z całego okresu lat 80. i opracowanych przez dziennikarzy „Gazety Wyborczej” jest Małe vademecum Peerelu...[34] . Podobny charakter ma krótki artykuł zawierający wybór informacji z „Teleksowej Informacji Wewnątrzpartyjnej” PZPR z okresu od grudnia 1981 r. do kwietnia 1982 r.[35]

W latach osiemdziesiątych ukazało się kilka niezależnych albumów fotograficznych zawierających cenny materiał ikonograficzny[36] .

1.4 Wspomnienia, relacje, wywiady

Z literatury wspomnieniowej, ze względu na jej ogólnopolski charakter, trzeba w tym miejscu wskazać takie publikacje jak: „Konspira”[37] oraz zbiór relacji wspomnianego ośrodka „Karta”[38] . Warto też w tym miejscu przypomnieć wydane w 1982 roku relacje świadków i ofiar stanu wojennego. Relacje te pochodzą z różnych obszarów kraju[39] . Nastroje w środowisku robotniczym w latach 1981 – 1982 obrazuje publikacja Robotnicze losy wydana w 1996 r.[40] . Bardzo ważną publikacją jest zbiór wywiadów z działaczami struktur opozycyjnych, przeprowadzony przez Grzegorza Nawrockiego w latach 1984-1987. Większość wywiadów dotyczy okresu stanu wojennego[41] . W ramach wspomnianego programu badawczego realizowanego przez Biuro Edukacji Publicznej IPN ukazał się wybór relacji[42] .

 W zbiorach ośrodka „Karta” znajdują się magnetofonowe nagrania wspomnień uczestników opozycji antykomunistycznej okresu PRL, także okresu stanu wojennego[43] . W większości są to materiały nieopracowane, rękopiśmienne (jedynie pięć z nich posiada formę maszynopisową). Choć największa ilość rozmówców pochodzi z Mazowsza, to jednak pojawiają się również osoby z Gdańska, Łodzi, Kielc, Torunia, Radomia, Wrocławia oraz Regionu Śląsko-Dąbrowskiego. Sytuacja w środowisku artystycznym po 13 grudnia została przedstawiona w publikacji opracowanej przez Andrzeja Romana[44] . Wprowadzanie stanu wojennego z perspektywy pracownika polskiego radia przedstawia praca Andrzeja Albrechta[45] . Na łamach „Zeszytów Historycznych” w 1982 r. ukazała się rozmowa z pułkownikiem LWP o nastrojach w wojsku po wprowadzeniu stanu wojennego[46] .

Zarówno przed, jak i po 1989 r. ukazywały się wspomnienia znanych działaczy opozycji oraz osób represjonowanych[47] oraz wywiady z nimi[48] . Istotny poznawczo jest też zbiór wspomnień opracowany przez Joannę Siedlecką[49] . W l. 1982-1983 prezentowano na łamach „Zeszytów Historycznych” w Paryżu teksty o sytuacji internowanych[50] .

 Ze strony obozu władzy ukazały się m.in. wspomnienia głównych aktorów - Mieczysława F. Rakowskiego[51] , Wojciecha Jaruzelskiego[52] i Czesława Kiszczaka[53] , Kazimierza Barcikowskiego[54] oraz Jerzego Urbana[55] . Szczególnym źródłem są wspomnienia gen. Witalija Pawłowa, długoletniego rezydenta KGB w Polsce[56] .

Specyficznym źródłem należącym do tej kategorii, w większości jednak dotyczącym genezy stanu wojennego jest zapis obrad konferencji w Jachrance (8-10 listopada 1997 r.)[57] .

1.5 Opracowania

 Nie istnieje ogólna monografia stanu wojennego w Polsce. Z prac poświęconych samemu stanowi wojennemu trzeba wymienić książkę Jakuba Karpińskiego[58] , publikację Stan wojenny w meldunkach komisarzy KOK[59] , oraz prace Jerzego Holzera i Krzysztofa Leskiego o podziemnej „Solidarności”[60] . Istotne informacje o przejawach łamania praw człowieka po 13 grudnia 1981 r. zawiera opracowanie przygotowane przez Zespół Redakcyjny Komitetu Helsińskiego[61] . Informacje o represjach i przemocy znaleźć można w drugoobiegowej publikacji wydanej w latach 80-tych[62] . Procesy polityczne w latach 1981-1986 analizuje anglojęzyczna praca Andrzeja Świdlickiego[63] .

Działalność Sejmu PRL od strony formalnej i funkcjonalnej poddała analizie w swym opracowaniu Jolanta Strzelecka[64] , porównując głównie działalność legislacyjną Sejmu PRL z obowiązującym ówcześnie prawem.

Szerszy, analityczny charakter dotyczący różnych sfer życia publicznego po wprowadzeniu stanu wojennego ma raport opracowany w połowie lat 80. przez zespół ekspertów powołany przez Lecha Wałęsę[65] . W latach osiemdziesiątych powstały również inne, ponadregionalne opracowania dotyczące stanu wojennego[66] . Natomiast aktualny stan badań odzwierciedla opracowanie Henryka Głębockiego wydane z okazji dwudziestolecia „Solidarności”[67] .

 Specyficznym źródłem, wydanym jeszcze w okresie trwania stanu wojennego, są analityczne publikacje niezależne, jak np. praca Rafała Krawczyka[68] zawierająca analizę sytuacji politycznej po 9 miesiącach trwania stanu wojennego, czy też opracowanie pt. Solidarność w stanie wojennym[69] . W 1985 roku na łamach paryskich „Zeszytów Historycznych” ukazał się obszerny artykuł Witolda Pronobisa o podziemnych strukturach „Solidarności”[70] .

Sytuację wewnątrz opozycji opisują m.in. publikacje Andrzeja Chwalby[71] , Antoniego Dudka[72] oraz Krzysztofa Łabędzia[73] . Natomiast w dużej mierze propagandowy charakter mają prace Lesława Wojtasika[74] , Leona Wilczewskiego[75] i Józefa Kosseckiego[76] - autorów popierających ówczesny obóz władzy. Warto odnotować też opracowanie Piotra Gabryela[77] o różnych środowiskach opozycyjnych w PRL, zamieszczone na łamach „Reportera” (Konfederacja Polski Niepodległej, Ruch Młodej Polski, środowisko warszawskiego „Głosu”, „Res Publica” itd.).

 Ukazało się również kilka prac opisujących konkretne środowiska opozycyjne - o „Solidarności Walczącej” Alfreda Znamierowskiego[78] , o NZS Andrzeja Anusza[79] i krótki szkic Przemysława Waingertnera[80] , o Ruchu Młodej Polski Piotra Zaremby[81] i Anny Mueller[82] , bądź poświęconych liderom opozycji[83] . Osobne opracowania przedstawiają działalność takich polityków opozycyjnych, jak Leszek Moczulski[84] czy Lech Wałęsa[85] . Przyczynkowo traktują tę problematykę prace analizujące sytuację opozycji po 1989 r[86] . Ukazały się też ogólne analizy na temat niektórych form działalności opozycji w Polsce w latach osiemdziesiątych[87] .

Z oceną stanu wojennego ze strony kilku osób z ówczesnego kierownictwa PZPR, zapoznać się można dzięki wydanej w ubiegłym roku pod redakcją Mieczysława F. Rakowskiego obszernej pracy zbiorowej Polska pod rządami PZPR[88] . Analizie postaw i zamierzeń środowiska władzy poświęcił swoje opracowanie Tomasz Mianowicz[89] . Sytuacji wewnątrz obozu władzy po wprowadzeniu stanu wojennego poświęcony jest fragment jednego z rozdziałów biografii Mieczysława Moczara.[90] O działanie sił porządkowych PRL podczas stanu wojennego traktuje publikacja Akademii Spraw Wewnętrznych z 1989 r.[91]

 Analizę języka stanu wojennego przeprowadził Michał Głowiński[92] . W 1998 r. ukazała się praca Małgorzaty Molędy-Zdziech poświęcona postawom artystów po wprowadzeniu stanu wojennego[93] . Przyczynkowo opisuje sytuację po wprowadzeniu stanu wojennego w Związku Artystów Scen Polskich publikacja zamieszczona w „Zeszytach Historycznych”[94] . O sytuacji w środowisku dziennikarskim traktuje z kolei praca Macieja Łukasiewicza[95] . Częściowo sytuacji dziennikarzy i prasy po 13 grudnia poświęcona jest publikacja zamieszona w 1982 r. na łamach „Zeszytów Historycznych”[96] . Sytuację w Związku Literatów Polskich omawia Andrzej Jarecki w tekście zamieszczonym pod pseudonimem Jan Krajowiec[97] . Relewantne dla tematyki stanu wojennego publikacje znaleźć można w tomie „Solidarność” a wychodzenie Polski z komunizmu - m. in. artykuły Antoniego Dudka na temat poszukiwania metody walki w warunkach stanu wojennego oraz Stanisława M. Królaka o pielgrzymkach papieskich do Polski (w tym o wizycie Jana Pawła II w Polsce w 1983 r.)[98] .

Ogólne tło społeczne i polityczne wydarzeń związanych ze stanem wojennych przedstawione jest również w publikacjach Antoniego Dudka i Tomasza Marszałkowskiego[99] oraz Wojciecha Sawickiego[100] . Informacje na temat ludzi ówczesnego obozu władzy znaleźć można w książce Tadeusza Mołdawy[101] . Natomiast istotne dane dotyczące centralnych kadr oraz struktury KC PZPR w tym okresie zawiera informator opublikowany pod redakcją Krzysztofa Persaka[102] . Analizę prawnopolitycznych uwarunkowań sytuacji po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce zawiera publikacja pod redakcją Andrzeja Antoszewskiego i Jerzego Sommera[103] oraz wydana w 1990 r. praca analizująca podstawy prawne stanu wojennego[104] .

O roli i zaangażowaniu Kościoła katolickiego podczas stanu wojennego pisał m.in. Andrzej Micewski[105] oraz Anna i Andrzej Anuszowie[106] . Pośrednio tego problemu dotykają też liczne biografie Jana Pawła II[107] . Zaangażowanie środowisk związanych z Kościołem katolickim po 13 grudnia przedstawiają prace Władysława Rodowicza[108] i Andrzeja Friszke[109] . Sytuację w PAX-ie opisuje praca Ryszarda Skwarskiego[110] .

 Pewne informacje - siłą rzeczy w większości ogólne – znaleźć można w syntezach dziejów Polski obejmujących początek lat 80[111] . Krótko na temat stanu wojennego pisze w swoich pracach poświęconych aparatowi bezpieczeństwa Henryk Dominiczak[112] . Spojrzenie na międzynarodowe uwarunkowania stanu wojennego zawierają m.in. prace: Victora Schweizera[113] , Gabriela Meretika[114] , Timothy Garton Asha[115] oraz J. B. de Weydenthala, Bruce D. Portera i K. Devlina[116] . O stosunkach polsko-francuskich w tym okresie pisali Konstanty Gebert[117] i Marcin Kula[118] , natomiast o polsko-niemieckich - Dieter Bingen[119] i Krzysztof Malinowski[120] . Stan wojenny z perspektywy Polaków przebywających w USA przedstawia książka Andrzeja Krajewskiego[121] .

O działaniach strony radzieckiej po wprowadzeniu stanu wojennego dowiedzieć się można z „Zeszytu roboczego” generała Anoszkina[122] . Relację „ZSRR a stan wojenny” ukazuje również praca Piotra Kostikowa[123] .

1.6 Prasa

 Z licznych publikacji o stanie wojennym w prasie wybraliśmy na potrzeby niniejszego opracowania kilkanaście artykułów, które odzwierciedlają główne kierunki prowadzonych dyskusji i sporów oraz wnoszą szczególnie dużo do badań nad stanem wojennym.

 Znaczną liczbę publikacji prasowych o stanie wojennym stanowią teksty okolicznościach masakry w KWK „Wujek”[124] i innych miejscach , gdzie podczas stanu wojennego zginęli ludzie.

 Wiele okoliczności wydarzeń w KWK „Wujek” zawierają artykuły poświęcone śledztwu i procesom w sprawie masakry w KWK „Wujek”[125] , ostatnio dużo artykułów poświęconych zostało tzw. raportowi taterników[126] .

 Na łamach prasy pojawiają się również dokumenty i relacje opisujące reakcje na stan wojenny w Polsce w innych krajach socjalistycznych. O rekcjach niemieckich pisali m.in. Maciej Rybiński[127] i Tomasz Mianowicz [128] . O sytuacji na Węgrzech pisał Janos Tischler[129]

  Przy okazji kolejnych rocznic wprowadzenia stanu wojennego pojawiają się na łamach prasy wypowiedzi zarówno przedstawicieli władz stanu wojennego[130] jak i osób internowanych i prześladowanych po 13 grudnia 1981[131] . Analizę ewolucji wypowiedzi generała Jaruzelskiego na temat stanu wojennego zamieściła „Rzeczpospolita”[132] .

 W prasie ukazują się również socjologiczne i politologiczne analizy dotyczące sytuacji przed i po 13.12. 1981[133] . Niektóre z nich mają charakter „political fiction”[134] .

2. Pomorze Gdańskie, Środkowe i Kujawy

Oddział Gdański Instytutu Pamięci Narodowej obejmuje swoim zasięgiem obszar kilku byłych miast wojewódzkich – Gdańska (z Gdynią), Elbląga, Bydgoszczy, Torunia, Włocławka, Słupska i Koszalina. Niektóre z wymienionych miast były w okresie stanu wojennego czołowymi ośrodkami oporu społecznego w kraju. Poza Gdańskiem (a w zasadzie całym Trójmiastem) do wyróżniających się ośrodków należały niewątpliwie Toruń, Bydgoszcz, i w mniejszym stopniu Elbląg.

Niniejszy szkic bibliograficzny przygotowano głównie w oparciu o katalogi Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku, Biblioteki Narodowej, Biblioteki Wojewódzkiej im. C. K. Norwida w Elblągu, Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, oraz zbiory prywatne byłych działaczy podziemnych struktur „Solidarności”. W niewielkim stopniu wykorzystano prasę centralną i lokalną na łamach której tematyka stanu wojennego w pojawiała się dość często. Przykładem mogą tu być liczne notatki na temat wojskowych inspekcji i kontroli (tak charakterystycznych przecież dla okresu stanu wojennego)[135] , manifestacji i walk ulicznych[136] , czy relacje o działalności PRON-u i innych organizacji satelickich PZPR[137] . Osobną kwestią jest także wykorzystanie prasy podziemnej z lat 1981-1983[138] .

2.1. Relacje pamiętnikarskie

W latach osiemdziesiątych ukazały się publikacje niezależne opisujące sytuację internowanych na terenie Pomorza Gdańskiego[139] .

W ostatnich latach ukazały się także zbiory wspomnień pomorskich działaczy „Solidarności”. Pierwszy z nich, zatytułowany Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, wydany został dzięki staraniom Jana Kulasa i zawiera w większości relacje nieznanych szerzej działaczy trójmiejskiej „Solidarności” (m. in. J. Jakubowskiego, A. Szablewskiego, H. Dzierżka, Z. Kwoki, D. Boguckiego)[140] . Także w książce Portowców gdańskich drogi do wolności znajdziemy interesujące relacje działaczy „Solidarności” Portu Gdańskiego (S. Jarosza, A. Filipkowskiego, A. Grabarczyka, J. Hałasa, A. Michałowskiego) na temat najdłuższego na Wybrzeżu Gdańskim strajku w początkach stanu wojennego[141] . Na uwagę zasługują też relacje pamiętnikarskie Zbigniewa Gacha, który w dniach 14-16 grudnia 1981 uczestniczył w strajku w Stoczni Gdańskiej i był świadkiem pacyfikacji protestu przed oddziały ZOMO[142] . Warto odnotować także wspomnienia Stanisława Danielewicza, który w lutym 1982 stał się trójmiejskim bohaterem za sprawą niewinnego artykułu na temat muzyki zamieszczonego w „Dzienniku Bałtyckim” (12-14 lutego 1982)[143] .

Jeśli zaś chodzi o region bydgoski i toruński, uwagę zwracają relacje Krzysztofa Derdowskiego i Sławomira Młodzikowskiego[144] , Zbigniewa Nowka[145] i Wojciecha Polaka, który po części na własnych wspomnieniach oparł monografię o NZS na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu[146] .

2.2 Publikacje źródłowe

Jeszcze w okresie trwania stanu wojennego powstawały pierwsze prace opisujące stan wojenny na Pomorzu Gdańskim[147] .

W 1988 roku gdańska Oficyna „Kształt” wydała zbiór dokumentów na temat tzw. sprawy kapitana Adama Hodysza, który przed wprowadzeniem stanu wojennego nawiązał współpracę z Ruchem Młodej Polski i „Solidarnością”[148] . Jednym z niewielu opracowań regionalnych jest książka Ryszarda Kozłowskiego (ps. „Narcyz Szutnik”)[149] na temat toruńskiej „Solidarności” w latach 1981-1984. Po 1989 roku stan wojenny interesował też wielu publicystów. Na uwagę zasługują artykuły publikowane na łamach „Gazety Morskiej” (regionalny dodatek do „Gazety Wyborczej”)[150] . W tym miejscu wymienić należy także książki wydane staraniem gdańskiego Instytutu Konserwatywnego im. E. Burke’a. W pierwszej z nich, poświęconej opozycji antykomunistycznej w Gdańsku w latach 1980-1989, znajdziemy interesujące artykuły zarówno o walorach wspomnieniowych, jak i naukowych, autorstwa m.in. Wojciecha Turka, Andrzeja Liberadzkiego, Grzegorza Grzelaka. Do zbioru dołączono także kalendarium działalności opozycyjnej w Trójmieście[151] .

2.3 Opracowania

Dzięki Michałowi Trzebiatowskiemu mogliśmy bliżej poznać poglądy i działalność gdańskiego środowiska liberałów[152] . Podobną rolę spełnia książka Piotra Zaremby[153] oraz artykuł Anny Mueller[154] o wywodzącym się z Gdańska środowisku Ruchu Młodej Polski. W 1989 roku londyńskie wydawnictwo „Veritas” opublikowało wybór publicystyki (także z okresu stanu wojennego) przywódcy RMP Aleksandra Halla[155] . Rolę i pomoc gdańskiego Kościoła katolickiego dla środowisk opozycyjnych w okresie stanu wojennego opisał w swoich książkach ks. Stanisław Bogdanowicz. W wydanej ostatnio monografii pt. Kościół Gdański pod rządami komunizmu 1945-1984 znajdziemy cały rozdział poświęcony stanowi wojennemu w diecezji gdańskiej[156] . Ten sam temat porusza także Peter Raina w jednej z książek poświęconych ks. Henrykowi Jankowskiemu[157] . O pomocy internowanym w stanie wojennym wspomina także ks. Hilary Jastak w wywiadzie-rzeka, który w 1999 r. przeprowadził z nim Krzysztof Wócicki[158] . Na koniec należy wspomnieć o książce Andrzeja Roplewskiego poświęconej gdyńskiemu „Dalmorowi”, w której poruszono nieznany problem ucieczek marynarzy w okresie stanu wojennego[159] .

3. Wielkopolska, Pomorze Zachodnie i Ziemia Lubuska

Dotychczas nie ukazało się opracowanie, które obejmowałoby całokształt problemów dotyczących stanu wojennego na obszarze poszczególnych, byłych województw (regionów „Solidarności”) Wielkopolski, Pomorza Zachodniego i Ziemi Lubuskiej. Jedynie w Kaliszu Grażyna Schlender napisała historię „Solidarności” w Regionie NSZZ „Solidarność” Wielkopolska Południowa. Autorka wykorzystała przede wszystkim materiały udostępnione przez NSZZ „Solidarność”, OO. Jezuitów w Kaliszu i relacje uczestników wydarzeń.

 Inne prace dotyczą wybranych zagadnień (monografie czasopism i organizacji) lub są kronikami wydarzeń mających miejsce w latach osiemdziesiątych. Taki kronikarski charakter posiadają przede wszystkim prace pani Eugenii R. Dabert, które oparte są o informacje zawarte w prasie niezależnej i oficjalnej oraz relacje działaczy opozycji i materiały ze zbiorów prywatnych. Źródłem pomocniczym do tych publikacji jest kronika prowadzona przez autorkę w latach 1981 – 1989.

 Większość prac nie posiada aparatu naukowego (przypisów) i oparta jest głównie na wymienionych powyżej materiałach. Natomiast akta wytworzone przez instytucje państwowe wykorzystane zostały w pracy M. Bosackiego (akta KW PZPR przechowywane w Archiwum Państwowym wPoznaniu) i pracach P. Zwiernika (akta KW PZPR oraz akta przechowywane Archiwum Zakładowym Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, a także archiwach: Sądu Rejonowego w Poznaniu, Sądu Wojsk Lotniczych w Poznaniu, Kolegium ds. Wykroczeń, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i Akademii Rolniczej w Poznaniu). W niektórych publikacjach (np. Ewy i Wojciecha Zaleskich) zamieszczono fotokopie i teksty dokumentów wytworzonych przez instytucje państwowe, a przechowywanych w zbiorach prywatnych (np. wyroki sądów, treść zarządzeń).

3.1 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne

Wydarzenia w Wielkopolsce podczas stanu wojennego przedstawia kilka kalendariów. Chronologię wydarzeń i akcji protestacyjnych na terenie Poznania zawierają prace Tomasza Jasińskiego i in.[160] oraz Eugenii Dabert[161] . Kalendarium wydarzeń dotyczące działalności podziemnej „Solidarności” w b. województwie konińskim zawiera praca Ewy i Wojciecha Zaleskich.[162]

Ukazały się też dwie pozycje bibliograficzne dotyczące wydawnictw niezależnych na terenie Wielkopolski. Pierwsza to praca Włodzimierza Gołębia zawierająca wykaz czasopism i książek wydanych poza cenzurą, przechowywanych w Bibliotece Głównej Akademii Rolniczej w Poznaniu.[163]

Druga pozycja zawiera wykaz 148 tytułów czasopism niezależnych wydawanych w Poznaniu, 9 jednodniówek z Poznania oraz 10 czasopism, w których Poznań figuruje jako jedno z miejsc wydawania periodyku. Jej autorami są Zbigniew Rutkowski i Przemysław Zwiernik [164] .

 Wydawnictwom drugoobiegowym w Szczecińskiem poświęcony jest artykuł Danuty Dąbrowskiej[165] .

3.2 Wspomnienia, relacje, wywiady

 Istotne informacje o działalności „Solidarności” podziemnej zawiera wywiad z Januszem Pałubickim.[166] Na temat działań władz podczas stanu wojennego wypowiadał się także prokurator Henryk Kwiatkowski[167] . O działalności zakonu Jezuitów w Kaliszu, między innymi o pomocy represjonowanym, pisał O. Stefan Dzierżek,[168] natomiast o działalności Bogusława Śliwy, nieżyjącego już działacza kaliskiej „Solidarności,” pisał Marek Kozłowski[169] oraz - w chicagowskim „Kurierze Codziennym” - Krzysztof Brzechczyn[170] .

 O strajku grudniowym w Stoczni im. A. Warskiego w Szczecinie pisał Krzysztof Jagielski[171] .

3.3 Opracowania

Sytuacji w Wielkopolsce po 13 grudnia poświęcona jest praca Eugenii Dabert i Doroty Matyaszczyk[172] . Praca opiera się przede wszystkim o informacje zawarte w prasie podziemnej Poznania. Zawiera m. in. „Listę osób internowanych w dniu 13 grudnia 1981 r. i później w Wielkopolsce” oraz „Listę aresztowanych, zatrzymanych, pobitych, skazanych przez kolegia na grzywny w latach 1982 – 1989 na terenie Wielkopolski”. Problematyce tej poświęcone są także inne prace Eugenii Dabert[173] .

W listopadzie 2001 r. ukazała się praca Grażyny Schlender opisująca dzieje „Solidarności” w Wielkopolsce Południowej w latach 1980 – 2000[174] . Waldemar Handke przygotowuje książkę o historii „Solidarności” w Leszczyńskiem[175] . Sytuację w Regionie Gorzowskim dokumentuje m.in. artykuł poświęcony internowanym z tego obszaru[176] . Stanu wojennego dotyczy też końcowy fragment opracowania Przemysława Grabca o „Solidarności” w Zielonej Górze[177] .

Informacje o sytuacji po wprowadzeniu stanu wojennego na Pomorzu Zachodnim znaleźć można w pracach o charakterze ogólnym jak „Encyklopedia Szczecina”[178] czy „Dzieje Szczecina”[179] . Działalność struktur „Solidarności” na Pomorzu Zachodnim po wprowadzeniu stanu wojennego opisuje praca Michała Paziewskiego zamieszczona w „Kronice miasta Szczecina”[180] .

 Działalność konspiracyjną „Solidarności” w Zakładach Przemysłu Metalowego H. Cegielski przedstawił w swej pracy Marcin Bosacki[181] . Z kolei Jerzy Lelonkiewicz napisał podobne opracowanie dotyczące poznańskich Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego[182] , a Jarosław Porwich kronikę „Solidarności” w gorzowskim „Stilonie”[183] .

Środowisku uczelnianemu po wprowadzeniu stanu wojennemu poświęconych zostało kilka niepublikowanych opracowań. Zbigniew Czerwiński napisał pracę o funkcjowaniu Samorządu Studentów UAM[184] . Przemysław Zwiernik opisał niezależną działalność środowiska studenckiego w latach osiemdziesiątych[185] . Zwalczanie niezależnego ruchu studenckiego opisuje z kolei praca „Zwalczanie antysocjalistycznej działalności Niezależnego Zrzeszenia Studentów na przykładzie Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i Politechniki Poznańskiej w latach 1980 – 1982”[186] .

 Rolę i działalność środowisk związanych z Kościołem katolickim dokumentują publikacje: Eugenii Dabert[187] , Stanisławy Borowczyk[188] i opracowanie dotyczące Klubu Inteligencji Katolickiej[189] . Praca Pawła Kozackiego i in. przedstawia postawy opozycyjne w środowisku młodzieży szkół średnich[190] . Tej problematyce poświęcona jest również praca Piotra Koziorowskiego[191] i publikacja „Ósemka wojownicza i zbuntowana”[192] . W 1986 r. Marek Rusakiewicz opisał (pod pseudonimem) działalność dwóch organizacji młodzieżowych w Gorzowie Wielkopolskim: Młodzieżowego Ruchu Oporu i Ruchu Młodzieży Niezależnej[193] . O działalności tej pisał też Jarosław Porwich[194] .

 Literaturze opozycyjnej okresu stanu wojennego poświęcona jest praca Dobrochny Dabert[195] , będąca częścią doktoratu autorki. Niezależnym obchodom Czerwca 56 poświęciła swoją pracę Eugenia Dabert[196] . Kolejną pracę poświęconą temu tematowi Eugenia Dabert napisała wspólnie z Agnieszką Łuczak[197] .

 Ukazały się również opracowania dotyczące prasy niezależnej, wśród których na uwagę zasługuje przede wszystkim monografia „Obserwatora Wielkopolskiego”, pióra Przemysława Zwiernika. Autor korzystał zarówno z relacji redaktorów i materiałów redakcyjnych jak i z akt KW PZPR i kolegium ds. wykroczeń[198] . Ten sam autor opracował także czasopisma wydawane w latach osiemdziesiątych przez NZS[199] . Ukazał się również artykuł Romana Rutkowskiego o historii „Feniksa”[200] . Natomiast pracę o czasopismach niezależnych w Koninie napisali: Jan Łuczak, Łukasz Różycki i Leszek Zaleski[201] .

 Pierwszego okresu stanu wojennego w Szczecinie dotyczą końcowe fragmenty książek Zdzisława Matusewicza[202] oraz Małgorzaty Szejnert i Tomasza Zalewskiego[203] . Matusewicz poświęcił też operacji wprowadzenia stanu wojennego w Szczecinie odrębny artykuł[204] .

4. Dolny Śląski Opolszczyzna

Dolny Śląsk należał do regionów Polski, w których stan wojenny miał przebieg najgwałtowniejszy. Strajki grudniowe we Wrocławiu, tzw. sprawa 80 milionów, działalność RKS-u i jego kolejnych przywódców – Frasyniuka, Piniora, Muszyńskiego, tragiczne wydarzenia 31 sierpnia 1982 r. w Lubinie, bitwy uliczne we Wrocławiu, „Solidarność Walcząca”, to fakty które weszły na stałe do legendy „Solidarności” i historii najnowszej Polski.

Na tym tle stan badań nad stanem wojennym przedstawia się niestety niewystarczająco. Stosunkowo dużo publikacji zostało poświęcone sytuacji we Wrocławiu, natomiast działania opozycji w regionie, jak również posunięcia władz pozostają nadal mało znane.

4.1 Źródła

 Jednym z najważniejszych źródeł do odtworzenia wydarzeń stanu wojennego na Dolnym Śląsku pozostaje prasa, zarówno wychodząca oficjalnie jak i ta wydawana „w podziemiu”.

Spośród wychodzących na tym obszarze czasopism, wytworzonych przez struktury NSZZ „Solidarność”, najważniejszym jest serwis informacyjny Regionalnego Komitetu Strajkowego NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk – „Z dnia na dzień”. Oficjalnym pismem RKS-u była natomiast „Solidarność Dolnośląska”. Dużą wartość posiadają również biuletyny komisji zakładowych największych zakładów pracy i środowisk Wrocławia, m.in. „Bartek” - pismo zakładów pracy Tarnogaju, „Biuletyn Informacyjny NSZZ Solidarność ZE Elwro”, „Biuletyn Informacyjny Politechniki Wrocławskiej”, organ TKZ w Fadromie – „FAMA”, wydawane na Uniwersytecie Wrocławskim „Biuletyn NSZZ Solidarność” oraz „Z rąk do rąk”, „FATamorgana” – wychodząca w zakładach FAT, „Głos Hutmenu”, „HYDRALEK”, „Iskierka”- pismo MKS ZNTK, „Solidarność PAFAWAG”, „Solidarność Nauczycielska. Wolny Głos Nauczycielski”. Również w regionie wychodziło wiele czasopism, z których najważniejszymi były, wydawane przez MKK Zagłębia Miedziowego: „Solidarność Głogowska”, „Solidarność Zagłębia Miedziowego”, „Zagłębie Miedziowe”. W środowisku wałbrzyskim ukazywały się „Niezależne Słowo” oraz „Informator Górniczy. Biuletyn Informacyjny NSZZ Solidarność woj. wałbrzyskiego”. Równie silny ośrodek opozycyjny znajdował się w Świdnicy, ukazywały się tam „Z rąk do rąk. Pismo TMKK Solidarność”, wydawana przez środowisko nauczycielskie „Solidarność Nauczycielska” oraz kilka pism zakładowych.

„Solidarność Walcząca” wydawała m.in. pismo „Solidarność Walcząca”, oficjalny Biuletyn Informacyjny Solidarności Walczącej „BIS”, najstarsze bezdebitowe pismo we Wrocławiu „Biuletyn Dolnośląski” (wychodził nieprzerwanie od czerwca 1979 r.), „Wiadomości Bieżące”, miesięcznik kulturalno-polityczny „Aspekt-2”.

Innymi czasopismami podziemnymi były m. in. „Biblioteka ARO” - pismo Akademickiego Ruchu Oporu, miesięcznik niezależny „Bez przemocy”, tygodnik studencki „CDN”, „Komunikat” – pismo NZS Uniwersytetu Wrocławskiego.

Ze strony rządowej najważniejszymi pismami były - pismo czasu stanu wojennego dla województw: jeleniogórskiego, legnickiego, wałbrzyskiego i wrocławskiego „Monitor Dolnośląski”, organ Śląskiego Okręgu Wojskowego „Żołnierz Ludu”, oraz reaktywowane w 1982 r. - „Gazeta Robotnicza” (PZPR), wrocławski dziennik „Słowo Polskie”, tygodniki „Nowiny Jeleniogórskie”, „Nowiny Wałbrzyskie” i legnickie „Konkrety”.

Jednemu z najgłośniejszych procesów politycznych w kraju, procesowi Władysława Frasyniuka, poświęcono już w 1983 r. kilka pozycji, z których najpełniejszą jest opracowanie Andrzeja Łaszcza (pseud.). Jest to pełna dokumentacja procesu, zawierająca stenogramy (nagrywane w ukryciu na sali sądowej) oraz dokumenty procesowe[205] . Także z procesu kolejnego przywódcy RKS-u, Piotra Bednarza, wydano stenogramy posiedzeń sądu[206] .

4.2 Wspomnienia, relacje , wywiady

 Interesujące są wspomnienia gen. Marka Ochockiego, który 1982 r. był komendantem Wojewódzkim MO w Legnicy i wydarzeniom w Lubinie poświęcił wiele miejsca[207] .

Ukazało się wiele wywiadów i wspomnień osób czynnie zaangażowanych w działalność opozycyjną. Z pewnością najwięcej ich udzielił Władysław Frasyniuk[208] . Ukazały się również wspomnienia oraz wywiady z Andrzejem Wiszniewskim, Eugeniuszem Szumiejko, Markiem Muszyńskim i innymi działaczami podziemnej „Solidarności”[209] .

Oddzielną kategorię tworzą prace powstałe w obozach dla internowanych, pierwszą jest powstały jeszcze w 1982 r. „Dziennik Liryczny” Lothara Herbsta, stanowiący jedną z pierwszych prób poetyckiego zmierzenia się z rzeczywistością. Doczekał się on w przeciągu dwóch lat 3 niezależnych wydań[210] . Drugą pozycję tego nurtu stanowią wspomnienia „Wiktora Kowalskiego”[211] .

4.3 Opracowania

 Brak dotąd pełnego opracowania dotyczącego stanu wojennego na Dolnym Śląsku. Powstało natomiast kilka prac dotyczących poszczególnych jego aspektów.

Strajkom oraz innym akcjom protestacyjnym poświęcone są prace doktorskie Piotra Gomułkiewicza oraz Jerzego Kordasa[212] . Ten pierwszy opublikował na bazie swojego doktoratu również książkę, będącą dotychczas najpełniejszym przedstawieniem sytuacji we Wrocławiu w okresie stanu wojennego[213] . Powstało również kilka artykułów traktujących o działalności strajkowej i demonstracjach na terenie Dolnego Śląska[214] . Interesujący materiał ikonograficzny i dokumentacyjny zebrano na zorganizowanej z okazji 15 rocznicy wprowadzenia stanu wojennego wystawie we wrocławskim Ratuszu[215] . Bardzo interesujące informacje zawarto również w wywiadzie z organizatorami tej wystawy[216] .

Działalność Regionalnego Komitetu Strajkowego NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk od grudnia 1981 r. do czerwca 1982 r. opisana została w pracy magisterskiej Wojciecha Sawickiego[217] . Jest on również autorem kilku artykułów poświęconych działaniom opozycji we Wrocławiu[218] . Także na podstawie jego materiałów powstał cykl artykułów dotyczących działań SB oraz STASI przeciwko dolnośląskiej opozycji[219] .

Dużą rolę w okresie stanu wojennego odgrywał dolnośląski Kościół, niestety jego rola nie została dotychczas odpowiednio przedstawiona. Jedyną całościową próbą ujęcia tego zagadnienia pozostaje artykuł W. Suleji, poświęcony głównie Kościołowi Wrocławskiemu[220] . Ważnym elementem tej działalności było funkcjonowanie Arcybiskupiego Komitetu Charytatywnego, który doczekał się publikacji zawierającej wspomnienia jego działaczy[221] . Działalności duszpasterskiej Kościoła we Wrocławiu poświecono również wystawę prezentowaną w Ossolineum[222] . Krótkich zarysów biograficznych doczekało się dwóch, najbardziej zaangażowanych w działalność opozycyjną, księży - Adam Wiktor oraz Stanisław Orzechowski[223] . Pewnym uzupełnieniem do literatury dotyczącej roli Kościoła w okresie stanu wojennego są homilie Jana Pawła II z czerwcowej pielgrzymki w 1983 r.[224]

Informacje dotyczące stanu wojennego w poszczególnych miejscowościach można znaleźć w wydanych po 1988 r. monografiach miast w ramach serii „Monografie Regionalne Dolnego Śląska”[225] . Mają one duże znaczenie, ponieważ zostały opracowane w środowiskach lokalnych i odzwierciedlają ich specyfikę. Zagadnieniami „Solidarności” oraz stanu wojennego w różnych miejscowościach na terenie Dolnego Śląska, zajęło się również kilku autorów artykułów ukazujących się na łamach lokalnych periodyków naukowych[226] . Stanu wojennego dotyczy również kilkanaście haseł z “Encyklopedii Wrocławia”[227] . Także działania silnych ośrodków opozycji na wrocławskich uczelniach, w tym przede wszystkim na Uniwersytecie i Politechnice, znalazły odzwierciedlenie w kilku publikacjach[228] .

Na tym tle bardzo słabo przedstawia się stan badań nad działalnością Niezależnego Zrzeszenia Studentów w wrocławskim środowisku studenckim. Ukazała się tylko jedna niewielka pozycja dotycząca NZS-u na Uniwersytecie Wrocławskim[229] .

Działalnością NSZZ „Solidarność” w Jeleniogórskiem (część woj. jeleniogórskiego stanowiła oddzielny region) zajął się w kilku artykułach oraz jednej monografii Jan Ryszard Sielezin[230] .

Wrocław był miejscem narodzin „Solidarności Walczącej”. Jeszcze w 1986 r. Agencja Wydawnicza Solidarności Walczącej opublikowała wywiad z Kornelem Morawieckim w którym te znalazło się wiele informacji na temat genezy tej organizacji[231] . Pracę magisterską w IH Uniwersytetu Wrocławskiego, opartą na relacjach ojca, jak również innych czołowych działaczy tej organizacji, obronił Maciej Morawiecki[232] . Organizacji tej poświęcono również cykl artykułów w „Gazecie Dolnośląskiej”[233] . Kilka nieznanych wcześniej faktów, dotyczących działalności „SW”, ujawnił w 2000 r. Kornel Morawiecki[234] .

 Represji okresu stanu wojennego dotyczy kilka prac. Fundamentalne znaczenie posiada opracowany jeszcze w podziemiu, przez zespół RKS-u pod kierownictwem Marka Muszyńskiego, raport dotyczący represji na Dolnym Śląsku.[235] Drugie, poprawione wydanie zawiera 3309 nazwisk osób represjonowanych, co świadczy o skali oporu społecznego w regionie. Działalnością Sądu Śląskiego Okręgu Wojskowego zajął się Andrzej Kudłaszczyk.[236] Represji, w tym działalności wrocławskich sądów oraz kolegiów dotyczą również obszerne fragmenty cytowanych już prac Piotra Gomułkiewicza. Działalności wrocławskich sądów poświecił również cykl artykułów, opartych na dokumentacji udostępnionej przez Gomułkiewicza, Mariusz Staniszewski [237] .

Ostatnio przyczynkiem do działalności wymiaru sprawiedliwości w okresie stanu wojennego stała się dyskusja wokół nominacji na wiceministra prokuratora Andrzeja Kaucza, duży materiał dotyczący tego zagadnienia opublikowała „Gazeta Wyborcza”[238] .

 Poszczególne wydarzenia stanu wojennego na Dolnym Śląsku mają dosyć nierówną bibliografię. Dopiero niedawno opisano kulisy podjęcia przez Józefa Piniora 80 mln złotych z NBP[239] . Tragedia 31 sierpnia 1982 r. w Lubinie doczekała się jednej monografii oraz kilku artykułów[240] . Działalności radia „Solidarność”, oprócz cytowanego już artykułu Wojciecha Sawickiego, poświęcił artykuł Szczepan Rudka.[241]

 Niewiele jest materiałów dotyczących działań strony rządowej. Ogólne informacje o działalności wojska znaleźć można w kilku publikacjach i artykułach[242] . W wydanych po 1990 r. monografiach jednostek wchodzących w skład Śląskiego Okręgu Wojskowego znajduje się zaledwie kilka wierszy opisujących ich działania w czasie stanu wojennego[243] . Podobnie jest z informacjami dotyczącymi MO i SB. Istnieje wprawdzie monografia dotycząca działalności tych struktur w woj. wrocławskim, ale nie zawiera zbyt wielu faktów dotyczących stanu wojennego[244] . Ciekawy przyczynek dotyczący współpracy wrocławskich funkcjonariuszy SB z Kościołem i podziemiem zawiera artykuł Jarosława Jakimczyka. [245] W dwóch artykułach, niestety mających niewielką wartość, ujęto rolę MO i SB na Ziemi Świdnickiej[246] .

 Przebieg wydarzeń w poszczególnych województwach został przedstawiony w kronikach rocznych ukazujących się na łamach „Rocznika Województwa Wałbrzyskiego”, „Rocznika Dolnośląskiego” oraz „Rocznika Jeleniogórskiego”[247] .

 Działalności Komitetów Wojewódzkich PZPR w Legnicy i Wrocławiu, poświęcono dwa artykuły wchodzące w skład opracowania o ewolucji życia politycznego w Polsce w trakcie i po stanie wojennym[248] .

 Sytuację w środowisku nauczycielskim podczas stanu wojennego omawia tylko jeden artykuł[249] . Uzupełnieniem do tego zagadnienia jest cykl artykułów opublikowanych w „Głosie Jaworskim”, a poświęconych działalności w sferze oświaty KW PZPR w Legnicy[250] .

 Zagadnieniom prasy podziemnej ukazującej się we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku swoje badania poświęcił Szczepan Rudka[251] . Na podstawie jego doktoratu została wydana również monografia wrocławskiej prasy bezdebitowej z okresu 1973-1989[252] . Powstało także, jeszcze na łamach prasy podziemnej, kilka artykułów dotyczących prasy bezdebitowej[253] . Jeden z redaktorów „Biuletynu Dolnośląskiego” sporządził w maszynopisie obszerne opracowanie poświęcone tej gazecie[254] .

 Z innych aspektów dotyczących stanu wojennego należy wspomnieć o artykule dotyczącym sytuacji we wrocławskiej rozgłośni Polskiego Radia[255] .

5. Częstochowskie, Górny Śląsk, Bielskie i Żywieckie

Katowicki Oddział Instytutu Pamięci Narodowej obejmuje swoim zasięgiem tereny, które w grudniu 1981 r. leżały w granicach trzech nie istniejących już województw: katowickiego, częstochowskiego i bielskiego, natomiast pod względem struktur organizacyjnych NSZZ „Solidarność”, podzielone były na Regiony: Śląsko-Dąbrowski, Częstochowy oraz Podbeskidzia. Na każdym z tych obszarów wydarzenia związane z wprowadzeniem i przebiegiem stanu wojennego posiadały odrębną specyfikę. Najbardziej dramatycznie, i to zarówno w kontekście wydarzeń lokalnych jak i ogólnopolskich, przebiegały one na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Tereny te dość wcześnie stały się obiektem badań i obecnie są jednymi z najlepiej opracowanych w skali kraju. Gorzej przedstawia się sytuacja pozostałych regionów, tj. byłych województw częstochowskiego i bielskiego. Jak dotąd przebieg wydarzeń lat 1981-1983 na tych terenach nie doczekał się szczegółowego omówienia. Stąd też w niniejszym opracowaniu, na pierwszy plan wysuwa się Śląsk i Zagłębie. Pomimo znacznego zaawansowania, badania nad wprowadzeniem i przebiegiem stanu wojennego w tym regionie mają wciąż charakter jednostronny i dotyczą głównie działalności struktur opozycyjnych, oporu społecznego i systemu represji. Brakuje natomiast literatury charakteryzującej lokalny aparat władzy zarówno przed, jak i po 13 grudnia 1981 r.

5.1 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne

Wśród nich wymienić możemy kalendaria, bibliografie oraz słowniki. Jednym z kalendariów, obejmujących między innymi okres stanu wojennego, jest zestawienie wydarzeń zamieszczone w wydanym w roku 1990 opracowaniu „Solidarność 1980-1990 - Przewodnik związkowy, obywatelski, samorządowy Regionu Śląsko-Dąbrowskiego”[256] . Mniej lub bardziej szczegółowe kalendaria, dotyczące zarówno wydarzeń ogólnopolskich jak i lokalnych, znaleźć można w wychodzących od roku 1995 „Zeszytach Historycznych Solidarności Śląsko - Dąbrowskiej”. Dotychczas w cyklu rocznym ukazało się pięć numerów tego wydawnictwa[257] . W roku 1997 w jednym z numerów miesięcznika „Śląsk” opublikowane zostało kalendarium najważniejszych wydarzeń Grudnia 1981 roku na Śląsku i w Zagłębiu, autorstwa Zdzisława Zwoźniaka[258] . W formie rozbudowanego kalendarium sporządzony został także album wydany z okazji dwudziestolecia „Solidarności” Regionu Śląsko-Dąbrowskiego[259] . Jest to pierwsza próba całościowego opisu dziejów zarówno samego Związku, jak i całego ruchu niepodległościowego na Śląsku i w Zagłębiu. Część dotycząca stanu wojennego jest najpełniejszym, jak dotąd, chronologicznym usystematyzowaniem wydarzeń na tym obszarze. Pod datami dziennymi zamieszczono szczegółowy opis przebiegu wypadków oraz informacje na temat ich uczestników. Godne podkreślenia jest to, że autorzy publikacji starali się m.in. eksponować sylwetki wielu szeregowych działaczy opozycji. Atrakcyjność tekstu podnoszą wypisy z dokumentów, fragmenty relacji i wspomnień ludzi opozycji, wypowiedzi ówczesnych działaczy partyjnych i państwowych, hierarchów kościelnych, zagranicznych polityków i mężów stanu, cytaty z prasy oficjalnej i wydawnictw podziemnych, a także fragmenty informacji podawanych przez krajowe i zagraniczne rozgłośnie radiowe i stacje telewizyjne. Atutem albumu jest także zamieszczony w nim imienny wykaz więźniów politycznych oraz osób aresztowanych w regionie w okresie stanu wojennego.

Jedynie w przypadku regionu Śląsko-Dąbrowskiego możemy wyróżnić bibliografię ogólną, która do pewnego stopnia ujmuje omawiane zagadnienie. Jest nią opracowanie Joanny Prackiej i Barbary Zgryzek poświęcone wydawnictwom drugiego obiegu znajdującym się w zbiorach Biblioteki Śląskiej[260] . Zestawiona tam bibliografia nie jest pełna. Po opublikowaniu części pierwszej, nie kontynuowano prac nad kolejnym tomem. Zestawienia bibliograficzne dotyczące problematyki stanu wojennego znaleźć można w wymienionych już „Zeszytach Historycznych Solidarności Śląsko-Dąbrowskiej”. Są to najczęściej bibliografie selektywne, poświęcone konkretnym zagadnieniom. Zawierają one m.in. wykaz publikacji ukazujących się w prasie oficjalnej oraz wydawnictwach podziemnych w latach 1981-1989, jak i liczne artykuły z prasy lokalnej i ogólnopolskiej okresu lat dziewięćdziesiątych.

Ostatnim rodzajem wydawnictw omawianej kategorii są słowniki. Możemy wymienić „Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku”[261] . Opracowanie to jest pomocne przy prowadzeniu badań nad rolą Kościoła katolickiego w regionie w okresie stanu wojennego.

5.2 Wydawnictwa źródłowe

Cennym źródłem do badań nad stanem wojennym jest prasa podziemna. Według dotychczasowych ustaleń, w roku 1982 w regionie Śląsko-Dąbrowskim wydawano 54 czasopisma[262] . Najważniejsze z nich to: „Regionalny Informator Solidarności”, „Głos Śląsko-Dąbrowski”, „Manifestacja Gliwicka”, „KOS”, „Kontakty”, „Ku Wolnej Polsce”. Do tytułów śląsko-dąbrowskich należy również dodać pisma wychodzące na terenie regionów Częstochowa i Podbeskidzie, że wymienimy tu chociażby częstochowskie pisma „CDN” i „Nadzieję”[263] oraz bielskie: „Solidarność Podbeskidzia”, „Serwis Informacyjny RKW”, „Bibuła”.

5.3 Wspomnienia, relacje, wywiady

 Jest to najliczniej reprezentowana kategoria publikacji. Większość scharakteryzowanych niżej pozycji odnosi się jednak do obszaru Śląska i Zagłębia. Dużą grupę stanowią materiały poświęcone wydarzeniom stanu wojennego w poszczególnych zakładach pracy. W roku 1985 warszawska Niezależna Oficyna Wydawnicza w jednym z tomów serii „Archiwum Solidarności” opublikowała relacje czterech przywódców strajku w kopalni „Andaluzja” w Piekarach Śląskich[264] . 15 grudnia 1981 r. w odpowiedzi na wprowadzony przez władze stan wojenny, ponad 2 tys. górników podjęło strajk okupacyjny w podziemiach kopalni „Ziemowit” w Tychach-Lędzinach. Zapisem tych wydarzeń są relacje uczestników protestu, spisane przez Jacka Cieszewskiego [ps. Jerzy Fajerant][265] . Tekst wiodący uzupełniają wypisy z prasy oficjalnej na temat wydarzeń w „Ziemowicie”. O jedenastu dramatycznych dniach strajku w Hucie „Katowice” w Dąbrowie Górniczej w grudniu 1981 r., opowiada książka Marka Bednarza[266] . Została ona sporządzona z relacji i wspomnień uczestników strajku, m.in. samego autora, uzupełnionych fragmentami dokumentów. Wśród materiałów na uwagę zasługuje anonimowy pamiętnik uczestnika protestu. Rękopis został znaleziony w rurociągu jednego z wielkich pieców huty, po dziewięciu latach od opisywanych wydarzeń. Ponadto w opracowaniu wykorzystano również fragmenty wierszowanego pamiętnika jednego ze strajkujących, zatytułowanego „Sześć dni piekła”.

Niezwykle ciekawe są relacje opublikowane przez Jacka Cieszewskiego w tomie „Przepychanka”[267] . Znalazły się tu wypowiedzi trzech członków PZPR ze śląskich zakładów pracy: Huta „Katowice”, kopalnia „Borynia” w Jastrzębiu, oraz Fabryka Samochodów Małolitrażowych w Tychach. Przedstawiają one wydarzenia okresu 1980-1982 z punktu widzenia członków PZPR, jednak występujących przeciwko aparatowi partii i działających jednocześnie w „Solidarności”. „Przepychanka” jest jedną z nielicznych publikacji, ukazujących sytuację w PZPR zarówno przed, jak i po wprowadzeniu stanu wojennego. Relacje uzupełnione zebranymi przez Cieszewskiego dokumentami, obnażają mechanizm wewnętrznych represji przeprowadzonych w szeregach partii po 13 grudnia 1981 r. W książce zamieszczony został także artykuł Wojciecha Lamentowicza, poświęcony działaczom tzw. „struktur poziomych” w PZPR, przeciwko którym najczęściej wymierzone były wspomniane represje.

Jeszcze w roku 1982 pojawiły się pierwsze publikacje poświęcone tragicznym wydarzeniom w kopalni „Wujek”. Działające w podziemiu warszawskie Wydawnictwo Wojenne wydało wówczas zbiorek relacji i tomik wierszy na ten temat[268] . Tekstem dopuszczonym do oficjalnego obiegu był natomiast reportaż Tadeusza Kucharskiego z przebiegu procesu przeciwko górnikom „Wujka” - uczestnikom w grudniowej tragedii[269] . W roku 1991 ukazały się dwa kolejne wydawnictwa o „Wujku”. Pierwszym z nich jest zbiór relacji i wspomnień w opracowaniu wymienianego już Jacka Cieszewskiego[270] . Na główny tekst składa się zapis wypowiedzi organizatorów pamiętnego strajku - Adama Skwiry i Stanisława Płatka. Autor opracowania uzupełnił go relacjami wdów po poległych górnikach oraz wspomnieniami dyrektora kopalni inż. Macieja Zaremby i księdza Henryka Bolczyka, który odprawiał ze strajkującymi msze św.

Nieco inny charakter ma praca Jana Dziadula[271] . Pierwsza jej część jest rodzajem fabularyzowanego reportażu opowiadającego o czterech dniach poprzedzających tragedię na „Wujku”. W części kolejnej, zatytułowanej „Rozmowy o wojnie polsko-polskiej”, zamieszczone zostały wywiady przeprowadzone przez autora z uczestnikami wydarzeń. Obok górniczych, znalazły się tu również m.in. wypowiedzi funkcjonariuszy plutonu specjalnego ZOMO biorących udział w pacyfikacji „Wujka”, czy ówczesnego komendanta wojewódzkiego MO w Katowicach. Powstał w ten sposób ciekawy materiał, który dopełniają wybrane dokumenty, zamieszczone w trzeciej części opracowania. Fragmenty relacji pochodzących z dwóch omówionych publikacji, zostały zamieszczone wraz z innymi materiałami w rocznicowym wydawnictwie Społecznego Komitetu Pamięci Górników Kopalni Węgla Kamiennego „Wujek” w Katowicach Poległych 16 Grudnia 1981 roku[272] . W opracowaniu tym znalazły się m.in. wiersze, z których większość powstała jeszcze w okresie stanu wojennego. Wszystkie one pochodzą z wydanego w roku 1991 w Katowicach tomiku „Garść wolności z kopalni Wujek”[273] oraz opublikowanej dwa lata później antologii poświęconej tej samej tematyce[274] . Warto również zaznaczyć, że omówienia doczekał się także pierwszy, zakończony dla połowy oskarżonych wyrokiem uniewinniającym, dla pozostałych umorzeniem postępowania, proces członków plutonu specjalnego ZOMO, pacyfikujących protest w „Wujku” i „Manifeście Lipcowym”[275] .

 Osobną grupą publikacji omawianej kategorii są wspomnienia i relacje osób represjonowanych (aresztowanych, internowanych i więzionych). W roku 1983 i 1986 ukazały się zbiory wierszy i piosenek Regionu Śląsko-Dąbrowskiego z lat 1981 -1982[276] . Większa część utworów powstała w obozach dla internowanych. Wiersze i piosenki obok ulotek i prasy podziemnej są wyrazem biernego oporu społeczeństwa. Wiele interesujących materiałów dotyczących pobytu w zakładach odosobnienia, znaleźć można w wymienianych już „Zeszytach Solidarności Śląsko-Dąbrowskiej”. W roku 1996 katowicka Księgarnia św. Jacka opublikowała zapiski Józefa Kuli[277] . Obejmują one okres od 13 grudnia 1981 do 11 listopada 1982. Autor, działacz „Solidarności” z Suszca, spisywał je w ośrodkach internowania w Szerokiej, Uhercach, Załężu i Nowym Łupkowie. O swoich doświadczeniach z okresu internowania pisał również Jan Rzymełka[278] . Interesujący materiał stanowi również pierwsza część wspomnień dwóch częstochowianek: Anny Rakocz (w 1981 r. księgowej częstochowskiego Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność”) i Agaty Grzybowskiej (organizatorki imprez kulturalnych z ramienia tegoż Zarządu), opublikowana w częstochowskiej „Gazecie Solidarnej”[279] . Publikacja kolejnych części wspomnień nie była kontynuowana.

 Inną tematyką poruszaną w omawianych publikacjach są różne formy działalności opozycyjnej. Najwięcej materiałów wspomnieniowych i relacji dotyczących tych zagadnień zgromadzono w „Zeszytach Historycznych Solidarności…”. O swoich doświadczeniach z prac w tajnej komisji zakładowej PAN w Gliwicach, działalności kolportażowej i wydawniczej, a także o udziale w akcjach pomocowych na rzecz osób internowanych, opowiada Marian Krzaklewski w wywiadzie udzielonym Maciejowi Łętowskiemu i Piotrowi Zarembie[280] .

Na zakończenie warto wymienić artykuł zawierający zbiór wypowiedzi prezesów stowarzyszeń i związków twórczych działających w Katowicach do 13 grudnia 1981 r. Przedstawiono tam ich opinie na temat wpływu, jaki stan wojenny odcisnął na życiu kulturalnym regionu[281] .

5.4 Opracowania

W pierwszym rzędzie należy wymienić raport Teresy Brodzkiej opracowany dla Komitetu Helsińskiego. Jest on poświęcony represjom władz wobec działaczy opozycji Regionu Śląsko-Dąbrowskiego w okresie od 13 grudnia 1981 r. do 16 grudnia 1986 r.[282] . Praca ta pozostaje w maszynopisie, choć zawiera bowiem szczegółowe wykazy: 1) obozów internowań, aresztów śledczych i więzień, w których przebywały osoby represjonowane z terenów Śląska i Zagłębia; 2) pomordowanych i pobitych; 3) internowanych; 4) osób przeciwko którym toczące się sprawy sądowe zostały zakończone wyrokami skazującymi (z podaniem danych personalnych adwokata, daty wyroku, miejsca uwięzienia); 5) aresztowanych, wobec których zastosowane zostały sankcje prokuratorskie oraz osób, których sprawy nie zostały zakończone wyrokami; 6) osób wobec których zastosowano kolegia do spraw wykroczeń (orzeczenia kary aresztu lub kary grzywny); 7) zwolnionych z pracy z przyczyn politycznych, represjonowanych w pracy; 8) osób wobec których zastosowano inny rodzaj szykan i represji (powołanie do wojska, szantaż, przymus itp.).

 Opracowań ogłoszonych drukiem jest niewiele. Wśród nich wspomnieć należy o artykule Kazimierza Miroszewskiego i Zygmunta Woźniczki. Omówiono w nim dzieje częstochowskiej „Solidarności” w latach osiemdziesiątych[283] . Specyfika stanu wojennego w Częstochowie została również zasygnalizowana przez Zachariasza S. Jabłońskiego w szkicu poświęconym dziejom Jasnej Góry[284] . Z kolei działalność „Solidarności” na Podbeskidziu w interesującym nas okresie przybliżył w swoim artykule Andrzej Grajewski[285] . Na uwagę zasługuje również opracowanie Barbary i Andrzeja Sobańskich, charakteryzujące działalność Biskupiego Komitetu Pomocy Uwięzionym i Internowanym w Katowicach[286] . O pomocy, jakiej internowanym działaczom śląskiego podziemia i ich rodzinom udzielali członkowie podziemnej „Solidarności” z terenów byłego województwa przemyskiego pisze Tadeusz Sopel[287] . Problematykę pracy duszpasterskiej księży w środowiskach robotniczych Jastrzębia Zdroju w okresie stanu wojennego zasygnalizował w swym artykule Sławomir Skotnica[288] . Sprawom związanym z działalnością struktur kościelnych w latach 1981 - 1983 w Regionie Śląsko-Dąbrowskim poświęcone są również odpowiednie fragmenty monografii Jerzego Myszora[289] . Problematykę działalności katowickiego Kościoła w okresie stanu wojennego poruszył również Andrzej Grajewski[290] .

6. Małopolska i Kielecczyzna

Wydarzenia stanu wojennego miały odmienny przebieg w Małopolsce i na Kielecczyźnie, co obrazuje aktualny stan badań. W Regionie Świętokrzyskim nie zanotowano takiej intensywności i różnorodności działań opozycyjnych jak w Małopolsce, dlatego w niniejszym zestawieniu właśnie ona wysunęła się na pierwszy plan. Ten dysonans wyraźnie przekłada się na ilość publikacji powstałych w obu regionach.

Pomimo wydatnej aktywności opozycyjnej środowiska krakowskiego w latach stanu wojennego, do tej pory nie powstała żadna monografia, wszechstronnie opisująca rzeczywistość tego okresu w Małopolsce. Wydane książki, często wzbogacone materiałami źródłowymi, dokumentują najczęściej działalność jednej strony, głównie solidarnościowej. Ich autorami, w większości przypadków, pozostają niedawni działacze opozycyjni. Natomiast Kielecczyzna nie doczekała się nawet fragmentarycznego opracowania, rekonstruującego przebieg wypadków po 13 grudnia 1981 roku[291] . Nieliczne z powstałych prac, ograniczają się do zarejestrowania niezależnych tytułów prasowych tego regionu wydawanych w stanie wojennym.

Niniejsze omówienie powstało w wyniku kwerend archiwalnych (w Archiwum Państwowym w Krakowie i jego oddziałach terenowych w Nowym Sączu i Tarnowie oraz w Archiwum Państwowym w Kielcach) i bibliotecznych (Biblioteka Jagiellońska, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Krakowie, Biblioteka Główna Akademii Świętokrzyskiej w Kielcach, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Kielcach, Biblioteka Publiczna w Skarżysku-Kamiennej).

6.1. Źródła

Podstawę źródłową, ilustrującą postawy czynników partyjnych i rządowych na poziomie województwa, wobec wydarzeń z 13 grudnia 1981 roku, stanowią dokumenty znajdujące się w Archiwum Państwowym w Krakowie i Kielcach. Zawierają one niemal kompletne zespoły akt Komitetu Krakowskiego PZPR i Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Kielcach. Niepełne materiały tej samej proweniencji zachowały się również w archiwum nowosądeckim, natomiast dokumenty po KW PZPR w Tarnowie w 90 procentach uległy zniszczeniu (spalone w 1990 roku)[292] .

W obecnym ZR Małopolskiej „S” pozostały jedynie w śladowych ilościach dokumenty finansowe z lat 1981-1982. Równie niewiele ocalało po dawnym ZR Świętokrzyskiego[293] . Istniejące archiwa Komisji Zakładowych NSZZ „S” z województw małopolskiego i świętokrzyskiego pozostają nadal w praktyce niedostępne.

Znakomitą kolekcją materiałów do dziejów podziemnej „Solidarności”, zarówno z terenu Małopolski jak i pozostałych części kraju dysponuje Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego (CDCN) w Krakowie. Jego zbiory stanowią autonomiczną część zasobu Biblioteki Jagiellońskiej. Składają się one z bogatego zbioru prasy podziemnej, ulotek i dokumentów (w tym wspomnienia i diariusze), oraz równie interesującej kolekcji ikonograficznej (fotografie, znaczki, pocztówki „drugiego obiegu”, etc.). CDCN jest również w posiadaniu dawnego archiwum NSZZ „S” Region Małopolska z lat 1980-1981, w którym zachowały się dokumenty kuratora likwidowanego Związku z lat 1981-1983.

Niewielki uporządkowany zespół materiałów (głównie prasy i wydawnictw) małopolskiej „Solidarności” posiada także Archiwum Państwowe w Krakowie.

Wartościowe zbiory, odnoszące się jednak tylko do pewnego wycinka problematyki stanu wojennego, zachowały się w Archiwum Krakowskiej Kurii Metropolitalnej oraz archiwach Diecezji Kieleckiej i Tarnowskiej. W dużej części są to dokumenty dotyczące stosunków hierarchii kościelnej z władzami państwowym w z lat 1981-1983 oraz pomocy udzielanej przez Kościół represjonowanym. W tym kontekście ogromną wartość posiada zespół akt Arcybiskupiego Komitetu Pomocy Więzionym i Internowanym w Krakowie z lat 1981-1989[294] . Poważnym utrudnieniem w korzystaniu ze źródeł kościelnych (za wyjątkiem Diecezji Kieleckiej) stanowi nieuporządkowanie tych zespołów.

Ciekawy materiał archiwalny stanowi kolekcja notatek i wypisów rejestrujących wszelkie informacje z każdego dnia, począwszy od 13 grudnia 1981 do 14 lutego 1982 r. (mniej systematyczne zapisy sięgają połowy marca tr.) pod nazwą Dokumentacja Stanu Wojennego. Zebrał ją niewielki zespół osób skupionych wokół Władysława Masłowskiego, pierwszego redaktora „Małej Polski”. Dokumentacja powstawała według z góry założonego schematu: fakty, wiadomości ze źródeł wiarygodnych, opinie, pogłoski, teksty, media krajowe (prasa, radio i TV) i zachodnie (rozgłośnie polskojęzyczne). W ten sposób dokumentowano każdy kolejny dzień. Tak gromadzone wiadomości sprawiły, że DSW jest kapitalnym źródłem oddającym atmosferę czasu, w którym powstawała. W skład Dokumentacji wchodzą także nieliczne ulotki i gazetki. Aktualnie zbiór ten jest prywatną własnością pani Ireny Molasy[295] .

Odrębne źródło informacji stanowi ówczesna prasa oficjalna. Komplety jej znajdują się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, oraz Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Krakowie. Odnośnie Kielecczyzny, to zbiory takie posiadają - Główna Biblioteka Akademii Świętokrzyskiej w Kielcach, Wojewódzka Biblioteka Pedagogiczna oraz w mniejszym stopniu Wojewódzka Biblioteka Publiczna. W zasobach wymienionych bibliotek zachowały się także w niewielkiej ilości egzemplarze prasy podziemnej.

Stan wojenny w Małopolsce i Kielecczyźnie został słabo udokumentowany w publikowanych edycjach źródłowych. Tylko do pewnego stopnia ilustrują go edycje regionalne. Najpełniejszy jak dotąd zbiór dokumentów pomieszczony został w pracy Solidarność Małopolska w podziemiu, pod redakcją Waldemara Bukowskiego. Składają się nań 184 uchwały i oświadczenia Prezydium RKS, RKW, KRH, struktur lokalnych Małopolskiej „S” [296] . Niemal zupełny jest brak tego rodzaju dokumentacji źródłowej w przypadku Regionu Świętokrzyskiego. Nieliczne dokumenty można odnaleźć jeszcze rozsiane po różnych publikacjach, jako załączniki lub aneksy.

Edycję dokumentów odnoszących się do kwestii internowanych, będących przedmiotem kontaktów Kościoła z władzami państwowymi, prezentuje praca Petera Rainy[297] . Opublikowane w niej zostały m. in. relacje z wizytacji w areszcie śledczym w Załężu k. Rzeszowa i kieleckim więzieniu Piaski, gdzie przetrzymywano internowanych działaczy Małopolskiej i Świętokrzyskiej Solidarności.

6.2. Wydawnictwa informacyjne (bibliografie, słowniki)

Bibliografię niezależnych wydawnictw zwartych wydawanych na terenie Małopolski, w stanie wojennym, zawiera praca Wojciecha Frazika obejmująca niemal kompletny ich spis[298] . Podobne opracowanie nie powstało w przypadku Kielecczyzny. Nieliczne informacje na ten temat można odnaleźć jedynie w pracy Marka Jastrzębskiego[299] oraz w publikacji Biblioteki Narodowej[300] i w kilku opracowaniach o charakterze ogólnopolskim. Niezależną prasę Krakowa i regionu z lat 1981-1990 rejestruje bibliografia Wojciecha Wiśniewskiego i Adama Rolińskiego[301] . Dla regionu Świętokrzyskiego takie zestawienie prasy podziemnej opracowali Mieczysław Adamczyk i Jolanta Dzieniakowska[302] .

6.3. Relacje i wspomnienia

Ta kategoria publikacji jest najszerzej reprezentowana w literaturze przedmiotu zarówno w odniesieniu do Małopolski, jak i Kielecczyzny. Wydarzeniom lat stanu wojennego oraz podziemnej działalności konspiracyjnej w latach 80-tych poświęcone są dwa obszerne zbiory relacji opublikowane w Krakowie w 2001 r. Pierwszy to świadectwa, nierzadko dramatyczne, zarówno aktywistów związkowych, jak i zwykłych członków lub sympatyków „Solidarności” z niemal całej Małopolski, od Krakowa po Gorlice[303] . W większości wspomnienia dotyczą strajków z grudnia 1981 r., pacyfikacji zakładów pracy, pobytu w więzieniach i obozach internowania, ukrywania się oraz organizowania oporu i tworzenia struktur podziemnej „Solidarności”.

Drugie opracowanie, powstałe pod redakcją, księdza Władysława Palmowskiego to relacje ponad trzydziestu nowohuckich działaczy solidarnościowych i opozycyjnych obejmujące okres od wprowadzenia stanu wojennego do reaktywacji Związku w 1989 r. Przeważają wśród nich wspomnienia pracowników Huty im. Lenina, choć nie brak świadectw z innych środowisk tej krakowskiej dzielnicy, uchodzącej za bastion „Solidarności” w Krakowie[304] .

Do tej pory opublikowano dziesiątki wspomnień, wywiadów i rozmów zamieszczonych zarówno w prasie codziennej, jak i różnego rodzaju periodykach zarówno oficjalnych i podziemnych, rzadziej w książkach. Z uwagi na ilość, można się tu pokusić jedynie o ich zasygnalizowanie. Strajkom grudniowym 1981 r. w Hucie im. Lenina i konspiracji pierwszych miesięcy stanu wojennego poświęcone są rozmowy oraz wspomnienia S. Handzlika[305] . Podobny charakter ma cykl rozmów Elżbiety Toszy ze Stanisławem Malarą o tworzeniu się struktur podziemnych i powstaniu Społecznego Funduszu Pomocy Pracowniczej na terenie Nowej Huty oraz jej wywiad z księdzem Władysławem Palmowskim[306] . Reminiscencje nt. konspiracji przewijają się przez rozmowy z czołowymi działaczami małopolskiego podziemia, m. in. z Mieczysławem Gilem, Ryszardem Majdzikiem, Bogusławem Sonikiem, Stanisławem Handzlikiem i Janem Marią Rokitą[307] . Realiom życia codziennego w „ośrodku odosobnienia” w podrzeszowskim Załężu i pomocy udzielanej więzionym przez Kościół poświęcone są świadectwa byłych internowanych[308] .

Kolejne echa z tamtego czasu pochodzą z ówczesnej prasy podziemnej, w postaci relacji, wywiadów i rozmów z anonimowymi działaczami podziemia[309] .

Istotnych informacji dostarczają wspomnienia redaktorów gazet i czasopism lat stanu wojennego. Spośród nich Władysław Tyrański, redaktor „Małej Polski” i Ryszard Terlecki, członek komitetu redakcyjnego „Arki”, reprezentują prasę podziemną[310] . Natomiast Zbigniew Guzowski był redaktorem naczelnym ukazującej się od 14 XII 1981 do 4 II 1982 r. mutacji dzienników lokalnych, pod wspólnym tytułem: „Gazeta Krakowska, Dziennik Polski, Echo Krakowa”[311] .

W przypadku Małopolski i Kielecczyzny brak jest jak dotąd wspomnień, poświęconych wyłącznie temu okresowi, w formie książkowej. Z opublikowanych, jedynie pewne ich fragmenty dotyczą tej tematyki. Odnaleźć je można w pracy Józefa Małobęckiego - działacza staszowskiej „Solidarności” – której obszerna część dotyczy okoliczności internowania i pobytu w obozie[312] . Swoisty przykład kroniki wydarzeń z komentarzem stanowi Gniewne drzewo Adriena Le Bihana, dyrektora Instytutu Francuskiego w Krakowie w latach 1976-1986[313] .

Z powyższymi koresponduje zbiór reportaży i wywiadów Jerzego Sadeckiego, stanowiący swoisty zapis lat stanu wojennego w Nowej Hucie[314] . Składają się nań opisy z manifestacji z lat 1982-1986, wywiady z czołowymi działaczami podziemnej KRH - m.in. Mieczysławem Gilem i Władysławem Hardkiem oraz relacje z procesu funkcjonariusza SB - zabójcy Bogdana Włosika.

6.4. Opracowania

Zgodnie z wcześniejszą konstatacją oba regiony nie mogą się pochwalić monografią na ten temat. Sytuacja znacznie lepiej przedstawia się w odniesieniu do Małopolski. Zarys monograficzny dziejów Związku lat 1981-1989, znalazł się we wspomnianym już opracowaniu Czesława Brzozy, Waldemara Bukowskiego, Zbigniewa Solaka o podziemnej „Solidarności” Małopolskiej[315] .

Drugą publikacją dokumentującą bezpośrednio stan wojenny w Małopolsce jest praca Wiesława Zabłockiego[316] . To bogato udokumentowane opracowanie z końca 1982 r. powstało w oparciu o materiały zgromadzone przez Arcybiskupi Komitet Pomocy Więzionym i Internowanym w Krakowie. Zawiera m.in. akty prawne stanu wojennego, spisy więzionych i internowanych, wykazy skazanych, odpisy aktów oskarżenia, wyroków, wreszcie zeznania i oświadczenia internowanych oraz ich korespondencję.

Wiele interesujących ustaleń wnosi niepublikowana praca magisterska Piotra Poniedziałka poświęcona oporowi społecznemu w Krakowie w latach stanu wojennego, napisana na podstawie kwerendy prasy oficjalnej i podziemnej.[317]

Dziejom Związku w mniejszych ośrodkach regionu poświęconych zostało kilka opracowań. Wśród nich na czoło wysuwa się książka Rafała Bednarczyka o tarnowskiej „Solidarności”[318] . Autor wykorzystał w niej relacje ówczesnych działaczy, materiały ze zbiorów osobistych internowanych, dokumenty procesowe z archiwum Sądu w Tarnowie oraz informacje zaczerpnięte z lokalnych wydawnictw podziemnych. Podobny charakter nosi książka będąca zapisem początków stanu wojennego na Podhalu – Zielona Wrona[319] . Opracowanie trójki młodych nowotarżan powstało na bazie ankiet i relacji zebranych od osób represjonowanych, przy wykorzystaniu nielicznych dokumentów MRN w Nowym Targu. W ten nurt wpisuje się również książka Bogumiły Gurby o dziejach NSZZ „S” w Fabryce Maszyn Wiertniczych i Górniczych „Glinik” w Gorlicach[320] . Z uwagi na wielkość zakładu (7 tys. pracowników), dającego zatrudnienie blisko połowie mieszkańców miasta i okolicy, jest to w istocie historia gorlickiej „Solidarności” lat 1980-1989. Autorka - działaczka „S” z Glinika - wykorzystała w pracy zarówno dokumenty związkowe, lokalną prasę podziemną jak również relacje miejscowych działaczy.

Zdecydowanie najpełniejsze omówienie posiada działalność wydawnicza struktur podziemnych obu regionów. W odniesieniu do Małopolski na pierwszy plan wysuwają się dwa artykuły Wojciecha Frazika omawiające działalność oficyn wydawniczych na terenie Krakowa[321] . Natomiast o prasie z Kielecczyzny traktują dwie prace. Pierwsza, to artykuł Marii M. Siudy stanowiący studium na temat czasopism opozycyjnych w stanie wojennym[322] . Druga, praca magisterska, poświęcona została wyłącznie prasie „S”[323] .

7. Ziemia łódzka i kaliska

Okres stanu wojennego w regionie łódzkim nie doczekał się dotychczas całościowego opracowania. Większość publikacji stanowią prace o charakterze przyczynkarskim, skupiające się z reguły na poszczególnych aspektach wydarzeń z lat 1981-1983.

7.1 Wydawnictwa źródłowe

Najważniejszym, a zarazem najbardziej różnorodnym materiałem źródłowym jest prasa podziemna. Spośród kilkudziesięciu tytułów ukazujących się w czasie stanu wojennego wyróżnić należy między innymi „Solidarność Walczącą”, „Biuletyn Łódzki”, „Akcję Konspiracyjną”, „Wolną Solidarność”, „Biuletyn Uniwersytetu Łódzkiego”, „Prześwit”. Cenną publikacją jest wybór homilii wygłaszanych w latach 1981-1984 przez o. Stefana Miecznikowskiego, sztandarową postać łódzkiego Kościoła w tym okresie[324] . Specyficznym źródłem są wydawnictwa propagandowe, wydawane przez władze wojewódzkie, koncentrujące się przede wszystkim na uzasadnianiu słuszności decyzji dotyczącej wprowadzenia stanu wojennego oraz dyskredytowaniu lokalnych przywódców „Solidarności”[325] .

7.2 Wspomnienia, relacje, wywiady

Jeszcze w czasie trwania stanu wojennego pojawiać się zaczęły wydawane drukiem relacje osób represjonowanych przez władze. Do najbardziej interesujących należą wspomnienia Marii Filipowicz, która w 1983 roku zdobyła pierwszą nagrodę paryskiej „Kultury” i Radia Wolna Europa w konkursie na „najlepszy pamiętnik z ostatnich siedmiu lat w Polsce”[326] . W 2001 r. ukazał się zbiór relacji autorstwa łodzianek, które w czasie stanu wojennego zostały osadzone w ośrodkach internowania[327] . W tymże roku opublikowana została również książka zawierająca prace nagrodzone w konkursie literackim, ogłoszonym przez Zarząd Regionu Ziemi Łódzkiej NSZZ „Solidarność” i Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Historycznego, a zorganizowanym z okazji dwudziestolecia powstania Związku. Znalazły się w niej między innymi wspomnienia bezpośrednich uczestników wydarzeń związanych z dziejami „Solidarności” w okresie stanu wojennego[328] . Wymienionej wyżej rocznicy poświęcono również sesję popularnonaukową, której owocem stała się publikacja Z dziejów NSZZ „Solidarność” w Regionie Ziemi Łódzkiej”. Wśród zamieszczonych w niej referatów znalazł się między innymi Mój trzynasty grudnia – od północy do północy (i kilka dni następnych) Jerzego Kropiwnickiego[329] . O procesach politycznych, oraz o postawie Okręgowej Rady Adwokackiej w Łodzi w omawianym okresie, pisał wielokrotnie Andrzej Kern[330] . Na uwagę zasługują również wspomnienia Zenona Kuchlera i Eugeniusza Cieciorowskiego, w części poświęcone latom 1981-1983[331] .

7.3 Opracowania

Spośród nielicznych opracowań dotyczących okresu stanu wojennego wymienić należy, opublikowany w wymienionym wydawnictwie posesyjnym, referat Jana Chańko, poświęcony materiałom archiwalnym NSZZ „Solidarność” Ziemi Łódzkiej, zgromadzonym w Ośrodku Dokumentacji Związkowej[332] . Tenże autor podjął próbę krótkiej charakterystyki dziejów „Solidarności” w Zgierzu[333] . Tematyka stanu wojennego wielokrotnie pojawia się w mających w większości charakter popularny pracach Romana Peski, skupiających się głównie na historii Pabianic i okolic[334] . Jerzy Urbankiewicz w książce dotyczącej dziejów Łodzi jeden z rozdziałów poświęca latom 1981-1983[335] , natomiast Wojciech Górecki w zbiorze artykułów publicystycznych porusza między innymi problematykę weryfikacji dziennikarzy oraz zwolnień z pracy po 13 grudnia 1981 r.[336] Postawy mieszkańców Łodzi w pierwszych tygodniach stanu wojennego analizuje socjolog Stefania Dzięcielska-Machnikowska, niestety w tym przypadku publikacja nosi wyraźne piętno czasów, w których powstała[337] . Podziemna działalność artystyczna i postawy łódzkich plastyków były natomiast przedmiotem badań Agnieszki Gralińskiej[338] .

Prasie i wydawnictwom niezależnym poświęcono dotychczas kilka prac, z reguły o charakterze przyczynkarskim. Wymienić wśród nich należy publikacje Krystyny Śreniowskiej[339] oraz Włodzimierza Domagalskiego[340] . Ten ostatni wraz z Andrzejem Janeckim opracował bibliografię łódzkich wydawnictw niezależnych w latach 1977-1989[341] . Bibliografię wybranych wydawnictw opracował również Marek Wasiak[342] .

8. Podkarpacie

Zestawienie poniższe opracowano na podstawie kwerendy dokonanej m.in. w oparciu o katalog przedmiotowy i regionalny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Rzeszowie, katalogi biblioteki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie, Bibliografię Historii Polski oraz bibliografię regionu opracowywaną przez WBP. Ta jednak powstaje z dużym opóźnieniem, jej najnowszy tom obejmuje bowiem rok 1989.

Czasy stanu wojennego są wciąż mało znanym fragmentem najnowszych dziejów regionu. Jednym z powodów tego stanu rzeczy jest fakt, iż mimo upływu tylu lat od upadku komunizmu nadal nie doczekały się one opracowania naukowego. Dotyczy to zresztą całej historii regionalnej „Solidarności”. W tym czasie ukazało się zaledwie kilka publikacji książkowych poświęconych temu zagadnieniu.Generalnie należy zauważyć, że zdecydowana większość z publikacji została spisana przez samych uczestników wydarzeń, zwykle w odpowiedzi na zapotrzebowanie społeczne, najczęściej w związku z obchodami kolejnych rocznic stanu wojennego, NSZZ „S” lub wydarzeń związanych z jej dziejami. Z tego względu mają one charakter okolicznościowy i publicystyczny. Ich podstawową bazę źródłową stanowią relacje i wspomnienia oraz podziemna prasa, z minimalnym co najwyżej udziałem źródeł archiwalnych. Siłą rzeczy koncentrują się więc one na działalności konspiracyjnej oraz represjach ze strony władz. Z tych samych zapewne względów publikacje te - często wbrew tytułom – mają zasadniczo charakter lokalny, nie wychodząc w zasadzie poza obszar jednego dawnego województwa (generalnie tożsamego terytorialnie z odpowiednimi strukturami NSZZ „Solidarność”)[343] .

8.1 Wydawnictwa o charakterze informacyjnym (słowniki, kalendaria, bibliografie)

W tej kategorii należy przede wszystkim wyróżnić kalendarium rzeszowskiej „Solidarności”, opracowane przez kilku działaczy podziemia i wydane z okazji dwudziestej rocznicy powstaniaZwiązku[344] . Chociaż interesujący nas okres zajmuje w nim niewiele miejsca i jest to wydawnictwo nie wolne od błędów, zawiera jednak informacje o najważniejszych wydarzeniach. Cennym uzupełnieniem są zamieszczone tu wykazy internowanych, a także aresztowanych, skazanych i objętych śledztwem z obszaru Regionu NSZZ „S”, zawierające imię i nazwisko, miejsce pracy, czas oraz powód represjonowania (w przypadku skazanych również wyrok). Podstawą źródłową pracy była prasa związkowa, ulotki i relacje uczestników. Walor informacyjny ma również artykuł bibliograficzny zawierający wykaz wydawnictw drugiego obiegu w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej[345] .

8.2 Wydawnictwa źródłowe

Właściwie jedyną, ale za to cenną publikacją jest wydany, pod koniec zeszłego roku z okazji dwudziestolecia „Solidarności”, zbiór dokumentów z archiwów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych dotyczących rzeszowskiej opozycji w latach osiemdziesiątych. Zostały one wybrane i opracowane przez dwóch rzeszowskich historyków i zarazem działaczy podziemia solidarnościowego[346] . Kilkadziesiąt spośród nich dotyczy okresu stanu wojennego. Tom ten powstał w przeważającej mierze w oparciu o zasoby archiwum rzeszowskiej Delegatury Urzędu Ochrony Państwa oraz Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. Mimo, iż w wydawnictwie tym nie udało się umieścić wielu dokumentów z powodu braku zgody wymienionych wyżej instytucji (ponadto z uwagi na klauzule tajności w niektórych z nich dokonano skrótów), to jednak opublikowane archiwalia stanowią niewątpliwie unikatowe źródło do badań nad wprowadzeniem i przebiegiem stanu wojennego nie tylko w regionie, ale też w skali ogólnokrajowej. Zamieszczone w zbiorze dokumenty dotyczą m.in. przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego, nastrojów po jego ogłoszeniu, podejmowanych prób akcji strajkowych i manifestacji, organizowania konspiracji, działań Kościoła katolickiego, przede wszystkim jednak funkcjonowania MO, ORMO i SB.

Ponadto w „Studiach Rzeszowskich” ukazał się wybór źródeł tej samej proweniencji, wspomnianych historyków. Dotyczą one jednak późniejszego okresu. Jedynie we wstępie do nich zawarto krótkie informacje o przygotowaniach do wprowadzenia stanu wojennego[347] .

8.3 Wspomnienia i relacje

Właściwie nie istnieją wydawnictwa zawierające tego typu świadectwa z lat 1981-1983. Wyjątkiem jest tu jeden z numerów pisma Tarnobrzeskiego Towarzystwa Historycznego, poświęcony w całości okresowi stanu wojennego. Zawiera on krótki tekst wprowadzający Tadeusza Zycha o stanie wojennym w Tarnobrzegu, rozmowy z tarnobrzeskimi działaczami ówczesnej „Solidarności” (Tadeuszem Zychem, Stanisławem Żwirukiem), ich relacje i wspomnienia (m.in. Edwarda Antończyka, Witolda Bocheńskiego, Stanisława Kijanki, Jana Tatko, Tadeusza Tyńca, Krzysztofa Wianeckiego, Alicji Zych)[348] . W tym miejscu wspomnieć można też obszerne wywiady przeprowadzane w latach dziewięćdziesiątych z ówczesnym ordynariuszem przemyskim Ignacym Tokarczukiem, jak wiadomo silnie zaangażowanym po stronie opozycji, skonfrontowane z dokumentami różnej proweniencji. Jednakże jedynie skromne fragmenty jego wypowiedzi poświęcone są czasom stanu wojennego[349] . Badaczowi tego okresu pozostają więc nieliczne relacje czy wywiady zamieszczone w regionalnych gazetach. Siłą rzeczy mają one oczywiście charakter wybitnie skrótowy.

Materiały te opisują wprowadzanie i realia stanu wojennego[350] , internowania i represje[351] . Opisują też zabójstwa polityczne dokonane podczas stanu wojennego[352] . Część publikacji gazetowych zawiera informacje o roli Kościoła podczas stanu wojennego[353] . Ciekawym uzupełnieniem mogą być również wspomnienia i relacje byłych oficerów SB[354] .

8.4 Opracowania

  Właściwie jedyną pracą mającą charakter naukowy, w której mowa jest o wydarzeniach z okresu stanu wojennego, jest niewielka formatem i objętością książka byłego działacza podziemnej „S” województwa krośnieńskiego, Grzegorza Gościńskiego[355] . Jest ona poświęcona różnorodnym grupom z obszaru dawnego województwa krośnieńskiego, zaliczanym przez autora do opozycji, począwszy od konspiracyjnej działalności związkowej aż do różnych form duszpasterstwa, przedstawionych w ujęciu socjologicznym. Cennym uzupełnieniem pracy jest zamieszczona w niej lista internowanych z tego terenu. Autor podaje informację, iż posiada również analogiczną listę osób represjonowanych, w tym aresztowanych, skazanych, pozbawionych pracy oraz zmuszonych do emigracji z kraju.

Natomiast książka Tadeusza Sopla, której część odnosi się do interesujących nas zagadnień[356] , mimo wielce obiecującego tytułu, ogranicza się w zasadzie do obszaru dawnego województwa przemyskiego. Napisana przez działacza „Solidarności” RI, stanowi w przeważającej mierze zbiór refleksji i wspomnień autora, uzupełnionych fragmentami relacji innych osób.

Wobec braku opracowań dotyczących obszaru dawnego województwa tarnobrzeskiego wypada wspomnieć w tym miejscu książkę mającą w zamierzeniu prezentować dzieje NSZZ „S” w Hucie Stalowa Wola i regionu sandomierskiego Związku w latach 1980-1981[357] , choć stanowi ona typowy przykład prac, o których mowa we wstępie tego artykułu. Wprawdzie bowiem wbrew tytułowi opisuje ona również fragmentarycznie późniejsze wydarzenia, ale okresowi stanu wojennego poświęcono fragment objętości jednej strony[358] . Cenne są zamieszczone na końcu książki wykazy osób internowanych z lat 1981-1982 i 1984, a także zatrzymanych tuż po wprowadzeniu stanu wojennego (13-15 grudnia) oraz pojedynczych osób zatrzymanych bądź aresztowanych z okresu późniejszego, wreszcie lista powołanych do karnej jednostki wojskowej w Czerwonym Borze. O środowisku opozycyjnym w Stalowej Woli (1980-1989) napisał pracę magisterską Grzegorz Gołojuch. Zawiera ona szereg informacji istotnych dla okresu stanu wojennego[359] .

Podobny charakter ma również okolicznościowa praca zbiorowa mająca w założeniu przedstawić pierwszą dekadę działalności „Solidarności” w województwie krośnieńskim. Interesującego nas okresu dotyczą trzy teksty[360] .

Na zakończenie warto wspomnieć o okolicznościowych drukach ulotnych, takich jak np. broszurki czy katalogi wystaw, zwłaszcza że niekiedy zawierają one niepublikowane nigdzie indziej informacje[361] .

9. Lubelszczyzna i Chełmszczyzna

Obszar objęty zainteresowaniem Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej w Lublinie obejmuje byłe województwa: lubelskie, chełmskie, zamojskie, bialskopodlaskie oraz siedleckie. Jednocześnie był to obszar działalności trzech Regionów NSZZ „Solidarność” – Regionu Środkowo-Wschodniego, Chełmskiego i po części Regionu Mazowsze.

Nie ukazało się dotąd naukowe opracowanie, które dotyczyłoby konkretnie któregoś z wymienionych obszarów, ujmując zagadnienie nawet w sposób fragmentaryczny.

W związku z brakiem opublikowanych opracowań naukowych dotyczących omawianego terenu, wskazane jest wykorzystanie prac – opracowań, bibliografii, słowników, artykułów prasowych oraz zbiorów relacji – o charakterze bardziej ogólnym, ale zawierających również informacje odnoszące się do omawianego obszaru[362] .

9.1 Źródła

 Istotnym, a dotąd faktycznie nie wykorzystanym, źródłem są materiały archiwalne znajdujące się w zbiorach Archiwum Państwowego w Lublinie oraz w Oddziałach APL w Chełmie i Radzyniu Podlaskim, Archiwum Państwowym w Zamościu oraz w Siedlcach, a także akta ZSL, zgromadzone w siedzibie Zarządu Wojewódzkiego PSL w Lublinie. Na szczególną uwagę zasługują przede wszystkim zespoły komitetów PZPR, począwszy od szczebla wojewódzkiego, akta urzędów wojewódzkich oraz administracji terenowej. W zbiorach archiwów są także zespoły nielicznych Komisji Zakładowych NSZZ „Solidarność”. Barierą w pełnym rozeznaniu w zasobie archiwów, a następnie korzystaniu z niego jest fakt, że częśćzespołów nie została opracowana. Natomiast wśród dostępnych materiałów widoczne są luki, obejmujące najczęściej akta dotyczące kilku pierwszych dni po wprowadzeniu stanu wojennego.

W Archiwach Sądów Rejonowych odnaleźć można m.in. akta spraw wszczętych w związku z łamaniem przepisów Dekretu z 12 grudnia 1981 roku. Są to przede wszystkim sprawy związane z kontynuowaniem działalności NSZZ „Solidarność” po wprowadzeniu stanu wojennego, organizacją strajków oraz kolportażem podziemnych wydawnictw[363] .

Bogate zbiory druków zwartych oraz prasy podziemnej z okresu stanu wojennego, ukazujących się na omawianym obszarze i w innych regionach kraju, znajdują się w zbiorach Biblioteki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie[364] .

W pracy badawczej nad stanem wojennym na omawianym obszarze użyteczny jest również zbiór ulotek, plakatów, odezw, komunikatów – kopii i oryginałów – wytworzonych w Regionie Środkowo-Wschodnim, głównie zaś w Lublinie, Świdniku i Puławach. Zgromadzone są w ramach „Dokumentacji życia społecznego” w WBP im. H. Łopacińskiego w Lublinie[365] . W większości są to materiały z rozproszonej Biblioteki Regionu Środkowo-Wschodniego.

 W 1997 roku w lokalnej prasie w Lublinie i Chełmie opublikowano raporty SB z okresu stanu wojennego, ukazujące nastroje i postawy studentów i pracowników naukowych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego przed i w okresie stanu wojennego[366] . Niestety redakcja żadnego z pism nie poinformowała o pochodzeniu raportu.

9.2 Bibliografie

W pracy badawczej nad stanem wojennym niewątpliwie użyteczny będzie katalog prasy podziemnej zgromadzonej w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im.
H. Łopacińskiego w Lublinie. Obejmuje on tytuły ukazujące się zarówno na omawianym obszarze, jak i w innych regionach Polski. Są to pisma wydawane przez tymczasowe lokalne struktury NSZZ „Solidarność” oraz inne zorganizowane grupy opozycyjne, w tym środowiska studenckie[367] .

9.3 Wspomnienia, relacje, wywiady

Wobec braku opublikowanych opracowań cennym źródłem do dziejów stanu wojennego na omawianym obszarze są publikacje prasowe, głównie wspomnienia i relacje świadków i uczestników wydarzeń, opublikowane w prasie regionalnej. W większości dotyczą one operacji wprowadzania stanu wojennego i początkowego okresu jego obowiązywania – zajmowania siedzib NSZZ „Solidarność”, internowania działaczy opozycyjnych oraz likwidowania strajków w lokalnych zakładach pracy[368] . W niewielkim tylko stopniu dostarczają zaś informacji na temat działalności podziemnej zorganizowanej opozycji oraz oporu społeczeństwa.

Dostępne są również relacje osób, które w tym konflikcie znalazły się po stronie władz – członka ROMO, uczestniczącego w pacyfikacji strajkujących zakładów pracy Lubelszczyzny[369] oraz funkcjonariuszy służby więziennej, zatrudnionych w Ośrodku Odosobnienia dla internowanych w Lublinie[370] .

Uzupełnieniem tych opublikowanych wspomnień są relacje świadków wydarzeń stanu wojennego, jakie zostały zgromadzone w Zakładzie Metodologii Historii UMCS
(relacje kilkudziesięciu osób, głównie internowanych); w Ośrodku „KARTA”; oraz gromadzone relacje w Oddziałowym Biurze Edukacji Publicznej w Lublinie.

9.4 Opracowania

 W oparciu o wspomniane relacje uczestników i świadków wydarzeń stanu wojennego, w Zakładzie Metodologii Historii na UMCS powstały prace magisterskie dotyczące wybranych zagadnień stanu wojennego na Lubelszczyźnie. Relacje te były podstawą do odtworzenia wydarzeń nocy wprowadzenia stanu wojennego – ataku na siedzibę Zarządu Regionu Środkowo-Wschodniego w Lublinie oraz okoliczności zatrzymania i internowania członków i działaczy NSZZ „Solidarność” w Regionie. Ze względu na ograniczoną bazę źródłową, przedstawiony obraz zdarzeń 12/13 grudnia 1981 roku ma charakter fragmentaryczny[371] .

 Bogatszą podstawę źródłową ma praca poświęcona Ośrodkowi Odosobnienia dla internowanych w Lublinie. Autor oprócz relacji (zarówno internowanych, jak i funkcjonariuszy więziennych) wykorzystał dostępne publikacje o charakterze pamiętnikarskim oraz dokumenty dotyczące Ośrodka. Pozwoliło to na stworzenie stosunkowo pełnego obrazu funkcjonowania ośrodka – podstaw prawnych internowania, zasad obowiązujących w ośrodku oraz życia codziennego internowanych w Lublinie[372] .

 Trzecia z wymienionych prac dotyczy propagandowej walki prowadzonej w prasie oficjalnej oraz pismach Zarządu Regionu Środkowo-Wschodniego NSZZ „Solidarność” i podziemnego związku. Obejmuje ona okres przed wprowadzeniem stanu wojennego i czas jego obowiązywania do wiosny 1982 roku. Praca ma charakter relacji z walki toczonej na łamach prasy – Sztandaru Ludu oraz Informatora i Biuletynu Informacyjnego Zarządu Regionu Środkowo-Wschodniego NSZZ „Solidarność”, a po 13 grudnia 1981 roku Tymczasowego Zarządu Regionu. Autor starał się wykorzystać omówiony materiał także do ukazania mechanizmów, jakie zostały wykorzystane w walce propagandowej towarzyszącej konfliktowi politycznemu w kraju[373] .

 Uzupełnieniem badań, prowadzonych w oparciu o prasę i druki zwarte wydawane i dostępne na omawianym obszarze, może być praca magisterska na temat tzw. drugiego obiegu w Lublinie w latach 1975-1989, napisana w Instytucie Bibliotekoznawstwa UMCS[374] .

 Fragmenty meldunków funkcjonariuszy MSW[375] , dotyczące Lubelszczyzny, doczekały się analizy i zostały ukazane na tle stanu wojennego w kraju[376] .

W kontekście działalności podziemnej „Solidarności” na Dolnym Śląsku Wojciech Sawicki, w pracy Akcja Świdnik na Dolnym Śląsku. Przyczynek do dziejów <<Solidarności>> w stanie wojennym[377] , krótko opisał zainicjowaną w Świdniku w lutym 1982 roku formę wyrażania oporu przez społeczeństwo – spacery w porze nadawania dziennika telewizyjnego.

W 2000 roku wydana została okolicznościowa publikacja dotycząca działalności Komisji Uczelnianej NSZZ „Solidarność” na UMCS w latach 1980-2000[378] , w której wspomniano także o akcji strajkowej na terenie uniwersytetu, zorganizowanej w proteście przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego oraz działaniach Związku na Uniwersytecie w okresie jego obowiązywania.

Okoliczności powstania Radia „Solidarność” w Świdniku w 1982 roku i kilkuletniej jego działalność zostały przedstawione w pracy dotyczącej historii Rozgłośni Polskiego Radia w Lublinie[379] .

W prywatnych zbiorach Włodzimierza Chmielewskiego (Zamość) znajduje się opracowanie jego autorstwa, dotyczące dziejów NSZZ „Solidarność” na Zamojszczyźnie, począwszy od jej powstania w 1980 roku do lat dziewięćdziesiątych. Jakkolwiek praca ta nie ma charakteru naukowego, jest ona cenna ze względu na bazę źródłową, którą stanowią przede wszystkim druki ulotne i prasa podziemna oraz zebrane przez autora relacje świadków i uczestników wydarzeń stanu wojennego w Zamościu i regionie.

Nie ukazało się dotąd opracowanie dotyczące stanu wojennego w byłym województwie chełmskim i bialskopodlaskim. Natomiast w badaniach nad stanem wojennym w byłym województwie siedleckim użyteczne mogą być publikacje dotyczące Regionu Mazowsze.

10. Podlasie i Białostocczyzna

Wydarzenia stanu wojennego na terenie dawnych województw białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego nie doczekały się dotąd kompleksowych badań historycznych. Liczba fachowych publikacji dotyczących tego okresu jest znikoma. Ogranicza się do kilku opracowań, trzech prac wspomnieniowych i kilkudziesięciu artykułów prasowych, nie pretendujących jednak do miana prac naukowych.

10.1 Wspomnienia

W 2000 r. Jerzy Jamiołkowski opublikował swoje wspomnienia z działalności związkowej „W pogoni za złudzeniami. <Solidarność> w Fastach 1980-1992”[380] . Książka opisuje działalność związku w jednej z największych fabryk w Białymstoku: Zakładach Przemysłu Bawełnianego „Fasty”.

Jedyną książką, dotyczącą łomżyńskiej „S” jest zbiór wspomnień Czesława Brodzickiego zatytułowany „Moja łomżyńska Solidarność”[381] .

W zbiorach Biblioteki Miejskiej w Suwałkach znajduje się nie publikowana praca wyróżniona w konkursie literacko-wspomnieniowym „Moje miejsce w latach przełomu” autorstwa Leona Wasilewskiego (pod pseudonimem „Ludowiec”)[382] . Jest to zbiór wspomnień i materiałów dotyczących Suwałk w okresie 1980 – 1983. Swoje wspomnienia, obejmujące między innymi lata 80., zamierza wydać w najbliższym czasie drukiem Jan Beszta-Borowski, były przewodniczący Regionu „S” RI Białystok[383] .

W oddziałowym Biurze Edukacji Publicznej IPN w Białymstoku znajduje się 25 zebranych w 2001 r. relacji działaczy opozycji z terenu byłych województw białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego, oraz fragment anonimowego dziennika mieszkańca Łomży zawierający opis dwóch pierwszych dni stanu wojennego.

Ponadto ok. 30 niepublikowanych i nieopracowanych relacji znajduje się w posiadaniu Marka Kietlińskiego.

10.2 Prasa

W wyniku kwerendy, przeprowadzonej w prasie ogólnopolskiej i lokalnej z lat 1981-2000, znaleziono prawie 30 artykułów, stanowiących opracowania poszczególnych wydarzeń okresu stanu wojennego, bądź wspomnienia działaczy opozycji. W druku znajduje się też artykuł Marka Kietlińskiego, dotyczący powstania białostockiej „S” i jej funkcjonowania w latach 1980-1981.

Teksty te dotyczą m.in. księży związanych z opozycją demokratyczną i okoliczności ich śmierci[384] , zawierają też wspomnienia działaczy opozycji[385] . Kilka tekstów dotyczy okoliczności i warunków internowania, w tym zwłaszcza obozu dla kobiet w Gołdapi[386] . Część publikacji stanowią kalendaria i opisy konkretnych wydarzeń i osób[387] .

Przeprowadzona kwerenda pozwoliła na zlokalizowanie największych zbiorów wydawnictw tzw. drugiego obiegu. Największą ich kolekcję posiada ks. Kazimierz Litwiejko (Białystok). Jest on również autorem przygotowywanej do druku bibliografii białostockich i regionalnych wydawnictw tego rodzaju[388] .

 

10.3 Opracowania

Podstawowym i jedynym jak dotąd opracowaniem, dotyczącym dziejów białostockiej „Solidarności”, jest książka autorstwa Marka Kietlińskiego „Kalendarium NSZZ „Solidarność” Region Białystok 1980-1989”[389] . Przedstawia ona dzieje białostockiej „S” w ujęciu chronologicznym, nie zawiera natomiast głębszej analizy poszczególnych zdarzeń.

Ponadto w 1999 r. ukazała się książka autorstwa Krzysztofa Bondaryka „Niezależne Zrzeszenie Studentów w latach 1980-1981”[390] , szczegółowo opisująca działalność niezależnego ruchu studenckiego w Białymstoku.

Staraniem Ewy Pankiewicz z Uniwersytetu w Białymstoku, w opublikowanym w zbiorze źródeł do dziejów Uniwersytetu Warszawskiego po 13 grudnia 1981 r. wykazie represjonowanych pracowników i studentów uniwersytetu, znalazła się pokaźna liczba represjonowanych studentów ówczesnej Filii UW w Białymstoku[391] . Historię Wydziału Humanistycznego Filii UW w Białymstoku podczas stanu wojennego ukazuje Ewa Pankiewicz w artykule znajdującym się w opublikowanych w Białymstoku studiach ofiarowanych Andrzejowi Wyrobiszowi[392] .

Ośrodek dla internowanych w Gołdapi doczekał się dwóch opracowań: Marii Rehorowskiej i Pawła Bryszkowskiego[393] . Oba powstały głównie dzięki wspomnieniom internowanych w nim kobiet z całej Polski.

Historię życia i śmierci ks. Stanisława Suchowolca, kapelana „S”, opisał Zbigniew Branach w pozycji „Sam płonął i nas zapalał”[394] .

Kilka lat temu w ówczesnej Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku powstała praca autorstwa Anety Łapińskiej (napisana pod kierownictwem Jana Kofmana), „NSZZ „Solidarność” w Białymstoku w okresie stanu wojennego (grudzień 1981-lipiec 1983)”[395] . W 1999 r. Piotr Olędzki (pod kierownictwem Daniela Grinberga) napisał pracę magisterską pt. „Mechanizmy kontestacji – młodzież przeciwko systemowi. Polska 1980–1991”[396] .

11. Mazowsze i Mazury

 Jak wynika z analizy zgromadzonego materiału bibliograficznego dotyczącego stanu wojennego, Mazowsze, Warmia i Mazury[397] są jednymi ze słabiej opracowanych obszarów. Bibliografia na temat stanu wojennego odnosząca się do tego terenu jest niezwykle uboga. Wyjątkiem są prace Teresy Bochwic[398] oraz Jacka Żurka[399] poświęcone „Solidarności” Oświaty i Wychowania Regionu Mazowsze. Każda z tych publikacji posiada wydzieloną część poświęconą stanowi wojennemu na omawianym terenie. Poza nimi większość przedstawionych publikacji stanowią pozycje odnoszące się jedynie w sposób pośredni do historii stanu wojennego na Mazowszu.

 Dla celów poniższego opracowania przeprowadzona została kwerenda naukowa. W toku poszukiwań wykorzystane zostały: katalog główny Biblioteki Narodowej, Bibliografia Historii Polski, Bibliografia Zawartości Czasopism, katalog zasobów Archiwum „Solidarności” i ośrodka „Karta” oraz publikowane bibliografie oraz bibliografie selektywne.

1.1 Materiały archiwalne

Dość interesujący materiał do badania stanu wojennego na Mazowszu stanowią teleksy nadsyłane do KC z poszczególnych komitetów wojewódzkich PZPR, w tym z terenu Mazowsza. Teleksy są przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie w zespole PZPR (Wydział Organizacyjny KC PZPR). Znajdują tam odbicie problemy, którymi żyła partia, a także działania, które podejmowano po wprowadzeniu stanu wojennego. Często ukazywana jest w nich również sytuacja w zakładach pracy oraz przejawy oporu społecznego o których do KC donosiły instancje wojewódzkie.

Wiedzę na temat działań podejmowanych przez poszczególne instancje szczebla wojewódzkiego rozszerzają protokóły posiedzeń egzekutywy, sekretariatu oraz plenum w komitetach wojewódzkich. Obszerne niejednokrotnie załączniki tematyczne dodatkowo naświetlają obraz sytuacji w poszczególnych dziedzinach będących w zainteresowaniu KW. Takie materiały można znaleźć w Archiwum Państwowym miasta stołecznego Warszawy, które przechowuje dokumenty zarówno z byłego województwa warszawskiego, jak również i województw ciechanowskiego i ostrołęckiego. Istotne dla rozważanego zagadnienia są także archiwalia komitetów wojewódzkich PZPR zgromadzone w Archiwum Państwowym w Olsztynie a także Radomiu. Wśród interesujących materiałów znalazły się także dość częste analizy postaw przedstawicieli duchowieństwa. Warto nadmienić, że sporadycznie znajdują się także wśród dokumentów partyjnych informacje dotyczące działań MSW czy też ówczesnego wymiaru sprawiedliwości.

W wymienionych wojewódzkich zasobach archiwalnych znaleźć można, niestety w wielu przypadkach dalece niekompletne, zapisy posiedzeń komitetów miejskich, miejsko-gminnych, gminnych oraz komitetów zakładowych partii i jej poszczególnych komórek organizacyjnych. Warszawskim kolorytem są dokumenty komitetów dzielnicowych z tego okresu. Dokumenty powyższej proweniencji dają, pomimo swoich ułomności, przegląd problemów, którymi żyły nie tylko instancje partyjne, ale także w dużym stopniu mieszkańcy miast i wsi.

Obszerny zbiór dokumentów i relacji dotyczących szkolnictwa i oświaty w stanie wojennym posiada Komisja Międzyzakładowa Warszawa-Praga Południe NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania. Archiwum przy Zarządzie Regionu Mazowsze jest e stdium organizacji. Wiele interesujących dokumentów i relacji zawiera Archiwum przy parafii Św. Katarzyny na warszawskim Służewiu (ks. Józef Maj).

11.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne

W roku 1995 ukazała się część pierwsza, a w 1998 część druga leksykonu opozycji antykomunistycznej w województwie płockim[400] autorstwa Jacka Pawłowicza. Wydawnictwo to przedstawia krótko wszystkie obszary działalności płockiej opozycji politycznej związanej z „Solidarnością”. W roku ubiegłym ukazała się pierwsza część słownika biograficznego opozycji z lat 1956- 1989[401] przygotowanego przez Ośrodek „Karta”.

11.3 Wydawnictwa źródłowe

W 1991 roku opublikowany został zbiór tekstów i wypowiedzi jednego z głównych działaczy mazowieckiej „Solidarności”, Wiktora Kulerskiego[402] . W 1990 r. ukazały się wspomnienia i dokumenty dotyczące sytuacji po wprowadzeniu stanu wojennego w Instytucie Badań Jądrowych w Świerku[403] . Wystąpienia i kazania ks. Jerzego Popiełuszki, wygłaszane podczas tzw. mszy za Ojczyznę odprawianych w kościele Św. Stanisława Kostki w Warszawie, zostały zebrane w zbiorze homilii[404] .

W roku 2000 ukazał się opracowany przez wspomnianego już wcześniej autora, Jacka Żurka, wybór źródeł do historii „Solidarności” Oświaty i Wychowania w latach 1980-1989. W tomie tym znalazło się m.in. kilkanaście dokumentów z okresu stanu wojennego, ukazujących kierunki działania „Solidarności” Oświaty i Wychowania w tym okresie oraz szereg relacji i wspomnień na ten temat.

W bieżącym roku ukazał się zbiór dokumentów i artykułów dotyczących stanu wojennego, w większości wcześniej już znanych[405] . Kilkanaście z nich odnosi się do obszaru Mazowsza. W publikacji tej znalazł się m.in. artykuł (wcześniej już znany) na temat działalności czołowych postaci „Solidarności” Regionu Mazowsze: Zbigniewa Bujaka oraz Wiktora Kulerskiego.

 W badaniach nad regionalnym przebiegiem stanu wojennego przydatna może być podziemna prasa, która w dużej ilości tytułów oraz niejednokrotnie stosunkowo wysokich nakładach ukazywała się na Mazowszu (najwięcej w Warszawie). Najważniejsze z nich to: „Tygodnik Mazowsze”, „Tygodnik Wojenny”, „Biuletyn Informacyjny NSZZ <Solidarności> Regionu Mazowsze”, „Biuletyn Informacyjny KOS”, „CDN - Głos Wolnego Robotnika”. Oprócz tego ukazywały się pisma zakładowe i młodzieżowe oraz studenckie i obozowe. Według wstępnych szacunków w roku 1982 wydano w Warszawie około 240 tytułów prasowych. Pewna ilość pism ukazywała się również w Olsztynie – 3 i na Mazowszu: w Radomiu - 3, Płocku - 4, Piasecznie - 2, Pruszkowie - 2, Puławach - 4, Świerku - 2.

11.4 Wspomnienia, relacje, wywiady

 Wśród publikacji odnoszących się do stanu wojennego istotną pozycję zajmują wspomnienia, relacje oraz wywiady z osobami, które tworzyły rzeczywistość lat 1981-1983. W większości relacje te przedstawiają obraz badanego okresu z punktu widzenia działaczy opozycji politycznej. W roku 1982 opublikowany został w „Tygodniku Wojennym” dziennik Wiktora Woroszylskiego z pobytu w Białołęce i Jaworzu[406] . Wiele relacji dotyczących protestów po wprowadzeniu stanu wojennego opublikowano w dwóch numerach czasopisma „Fakty”[407] . Następnie w roku 1983 opublikowano kilka pamiętników internowanych z terenu Mazowsza[408] . W 1982 roku wydano również zbiór wierszy i piosenek pochodzących z ośrodków odosobnienia[409] . W roku 1987 ukazała się książka Zbigniewa Bujaka „Prawda raz powiedziana...”, której część stanowią rozmowy z autorem z różnych okresów jego działalności w podziemiu[410] . Z kolei w roku 1991 ukazał się wywiad książkowy z Bujakiem przeprowadzony przez Janusza Rolickiego[411] .

Zbiór wywiadów Witolda Beresia oraz Krzysztofa Burnetki zawiera rozmowy ze wspomnianym już Zbigniewem Bujakiem oraz wywiady z organizatorami podziemnej poligrafii związanej z „Tygodnikiem Mazowsze”[412] . W miesięczniku „Więź” zamieszczona została rozmowa Andrzeja Friszkego z redaktorami pisma „Tygodnik Mazowsze”[413] . W roku 1991 wydany został przez ośrodek „Karta” zbiór relacji, a wśród nich zapisy wspomnień osób z obszaru Mazowsza.[414] W późniejszym okresie ukazały się fragmenty wspomnień z Ursusa[415] i Białołęki[416] .

11.5 Opracowania

 Jak dotąd brak jest opracowania poświęconego stanowi wojennemu tylko na Mazowszu. Z tego też względu wspomniane niżej są prace, które przynajmniej w sposób pośredni nawiązują do historii stanu wojennego na terenie Mazowsza.

 Wśród nich wymienić można opracowanie Krzysztofa Łabędzia z roku 1989, który o tyle zajął się szeroko pojętym Mazowszem, że przedstawił koncepcje walki konspiracyjnej prezentowane przez mazowieckich działaczy „Solidarności”[417] . Zagadnienie koncepcji działania podziemnych struktur mazowieckiej „Solidarności” stało się też przedmiotem rozważań Jerzego Holzera i Krzysztofa Leskiego[418] . Nawiązania do sytuacji po 13 grudnia zawiera nieopublikowana praca Jacka Żurka o strukturach mazowieckiej „Solidarności”[419] . Działalność Komitetu Prymasowskiego niosącego pomoc represjonowanym po wprowadzeniu stanu wojennego opisuje publikacja Bronisława Dembowskiego i Władysława Rodowicza[420] . Rozważania nad religijno-moralnym charakterem posługi ks. Jerzego Popiełuszki zostały podjęte przez ks. Piotra Niteckiego. Wydawnictwo stanowi również istotny przyczynek do biografii kapłana[421] .

O działalności „Solidarności” na Mazowszu w ogólnym zarysie wspomina opracowanie Henryka Głębockiego.[422] Autor oparł się na najnowszych wynikach badań. Widoczna jest tutaj różnica w ilości nagromadzonych faktów w stosunku do wspomnianej już „Solidarności w podziemiu” z roku 1990. Opracowanie to świadczy o stopniowym choć powolnym poszerzaniu się wiedzy na temat stanu wojennego. Zwraca uwagę opracowanie Teresy Bochwic, wcześniej już wzmiankowanej, dotyczące genezy i działania „Solidarności” Oświaty i Wychowania w regionie Mazowsze w latach 1980-1989. Siódmy rozdział tego opracowania pt. „Pod rządami stanu wojennego” poświęcony jest stanowi wojennemu i działaniom „Solidarności” Oświaty w tym okresie. Działalność „Solidarności” Regionu Warmińsko-Mazurskiego w stanie wojennym została dość szeroko ujęta w opracowaniu Zenona Złakowskiego pt. „Solidarność” olsztyńska w stanie wojennym i latach następnych”[423] Jest to kontynuacja opracowania tegoż autora pt. „Solidarność” olsztyńska w latach 1980-1981”[424] .

---

 

[1] Do wyjątków wartych wspomnienia należą wspomnienia gen. W.a Jaruzelskiego, Les chaines et le refuge, Paris: 1992, które różnią się zawartością od napisanych po polsku książek tego autora.

[2] Z. Gluza, K. Madoń–Mitzner, G. Sołtysiak, W stanie, Warszawa: „Karta” 1991.

[3] A. Andrusiewicz, Polska 1980-1990. Kalendarz dekady przełomu, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej 1995.

[4] M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności 1980-89, Warszawa: Fakt 1996.

[5] Stan wojenny, wspomnienia i oceny, praca zbiorowa pod red. J. Kulasa, Pelplin: Bernardinum 1999.

[6] Kalendarium 13 grudnia 1981 - 4 czerwca 1989 w: „Solidarność” 20 lat później, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen - Tysol sp. z.o.o 2000.

[7] Stan wojenny. Kalendarium wydarzeń 13 XII 1981-31 XII 1982, red. W. Chudzik i inni, Warszawa: Centralne Archiwum MSWiA 1999.

[8] J. Kamińska, Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce 13 XII 1981 – VI 1986, Paris: Editions Spotkania 1988.

[9] M. Jastrzębski, W. Chojnacki: Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce 1 I 1986 - 31 XII 1987, Warszawa: Editions Spotkania 1993.

[10] J. Gajewski, Poza zasięgiem cenzury 1982-1986, Archiwum Solidarności, t. 19, Seria: Relacje i opracowania; Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 1982- 1986, Kraków: Oficyna Literacka 1988.

[11] M. Jastrzębski, Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 13.XII.1981-31.XII.1986, Warszawa: Biblioteka Narodowa 1994. W bieżącym roku ukazało się kolejne wydanie, doprowadzone do 1988 r.

[12] Bibliografia podziemnych druków zwartych z l. 1976- 1989, opr. G. Fedorowicz, K. Gromadzińska i M. Kaczyńska, Warszawa: BN 1995.

[13] Katalog Czasopism Niezależnych Działu Wydawnictw Periodycznych 1976-1990, opr. E. Kowalska, J. Skrzypkowska, Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy, Warszawa: Biblioteka Główna 1995.

[14] Katalog czasopism niezależnych wydanych w latach 1976-1990 w zbiorach Archiwum Peerelu, Warszawa: Ośrodek KARTA 1996.

[15] Katalog druków zwartych wydanych w Polsce poza cenzurą w latach 1976-1990 w zbiorach Ośrodka KARTA, Warszawa: 1999.

[16] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-1989, t. 1, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa: Ośrodek „Karta” 2000.

[17] D. Cecuda, Leksykon opozycji politycznej 1976-1989, Warszawa: Trust 1989.

[18] W Sejmie i Senacie. Posłowie i senatorowie wybrani z listy Solidarności, Warszawa: 1990.

[19] Kto był kim w drugim obiegu? Słownik pseudonimów pisarzy i dziennikarzy 1976-1989, red. D. Świerczyńska, Warszawa: IBL 1995.

[20] Od trzynastego do trzynastego. Analizy. Dokumenty. Relacje, opr. P. Spiski, Londyn: Polonia 1983.

[21] Nie możemy milczeć... Przemówienia adwokatów w procesach politycznych 1981-1986, Warszawa: Pokolenie 1989.

[22] Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980- 1981, opr. Z. Włodek, Londyn: Aneks 1992.

[23] Stan wojenny w Polsce. Dokumenty i materiały archiwalne 1981-1983, pod red. Nauk. T. Walichnowskiego, Warszawa: „Comandor” 2001.

[24] Kościół w Polsce 1982-1984, opr. P. Raina, Londyn: Veritas 1985; J. P. II, Prymas i Episkopat Polski o stanie wojennym, opr. P. Raina, Londyn: 1982; Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, wybór P. Raina, t. 3: Lata 1976-1989, Pelplin: W drodze – Bernardinum 1996; Arcybiskup Dąbrowski w służbie Kościoła i narodu. Rozmowy z władzami, opr. P. Raina, t.2: 1982-1989, Warszawa 1995; Troska o internowanych. Interwencje arcybiskupa Dąbrowskiego u gen. Kiszczaka 1982-1989, opr. P. Raina, Warszawa: Wydawnictwo von borowiecky 1999.

[25] Tajne dokumenty Państwo-Kościół 1980-1989, Londyn-Warszawa: Aneks-Polityka 1993.

[26] Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980-1983), wstęp, wybór i opr. B. Kopka i G. Majchrzak, Warszawa: IPN 2001.

[27] Np. Cz. Kiszczak, S. Zawadzki, W interesie państwa i obywateli: informacja ministra spraw wewnętrznych Czesława Kiszczaka, informacja ministra sprawiedliwości Sylwestra Zawadzkiego: (posiedzenie Sejmu PRL, 22-23 marca 1983) dla POP i OOP PZPR, Warszawa 1983; Bilans dokonań (deklaracje - fakty – komentarze) stanu wojennego, Główny Zarząd Polityczny WP, Warszawa 1983; H. Brzozowy, Z. Kumas, Ludowe Wojsko Polskie w okresie stanu wojennego. Do użytku OOP i POP PZPR, Warszawa: „Książka i Wiedza” 1983; Rok walki, reform i odnowy, Biblioteka Lektora i Wykładowcy, 1982, z. 38, [Warszawa:] Wyd. Wydz. Ideologicznego KC PZPR.

[28] Problemy pracy dowódczej i wychowawczej, opr. W. Kubala, Warszawa: Wyd. MON 1982; Cz. Staciwa, Doświadczenia okresu stanu wojennego, zadania sił zbrojnych w aktualnej sytuacji wewnętrznej kraju, Warszawa: Wyd. MON 1982.

[29] Prawo stanu wojennego, praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Prusaka, Warszawa: Akademia Spraw Wewnętrznych - Instytut Prawa 1984.

[30] Stenogramy z konferencji prasowych w Centrum Prasowym Interpress 13 XII 1981 – 31 VII 1984, Warszawa: PAI 1985; Pojedynek. Wtorkowe konferencje rzecznika prasowego rządu 1981-1985, opr. M. Rudziński, Warszawa: Czytelnik 1985.

[31] W. Jaruzelski, Przemówienia 1981-1982, Warszawa: „Książka i Wiedza” 1983.

[32] Sąd nad autorami stanu wojennego. Oskarżenia, wyjaśnienia, obrona przed komisją odpowiedzialności Konstytucyjnej, opr. A. Karaś, Warszawa: 1993; O stanie wojennym w Sejmowej Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej: Sprawozdania komisji i wniosek mniejszości wraz z ekspertyzami i opiniami historyków, opr. Klemens Górski, Warszawa 1997.

[33] PRL w oczach Stasi, t. I-II, Warszawa: Wyd. Fakt 1995-1996.

[34] A. Bikont, P. Bikont, W. Cesarski, Małe vademecum Peerelu z wycinków gazet podziemnych w formie kalendarza robotniczego na rok 1990: Warszawa: Agora 1990.

[35] Zeszyty Naukowe „Zderzenia” 1990, nr 5, s. 71-76.

[36] JUNTA JUJE! Obrazki z tzw. „stanu wojennego”, Gdańsk: 1983 [przedruk z wydania I, Warszawa: 1982]; Powrót L.a (Gdańsk, listopad’82), Warszawa: brw. [teka zdjęć].

[37] M. Łopiński, M. Moskit, M. Wilk, Konspira. Rzecz o podziemnej Solidarności, Gdańsk–Warszawa: „Modem” Polski Dom Wydawniczy 1989.

[38] Z. Gluza, K. Madoń–Mitzner, G. Sołtysiak, „W stanie”, Warszawa: „Karta” 1991.

[39] Grudzień 1981 Relacje, Warszawa: KRĄG 1982.

[40] Robotnicze losy. Życiorysy własne robotników pisane w latach konfliktu 1981-1982, t. 1-2, opr. i red. A. Bartoszek, Poznań: Wydawnictwa Naukowe UAM 1996.

[41] G. Nawrocki, Struktury nadziei, Warszawa: Pokolenie 1988.

[42] Świadectwa stanu wojennego, wybór i opracowanie A. Dudek i K. Madej, Warszawa: IPN 2001.

[43] Nagrań dokonywano w latach 1992-1999.

[44] Komedianci. Rzecz o bojkocie, opr. A. R., Warszawa: „Omnipress” 1990.

[45] A. Albrecht, Noc generała, „Zeszyty Historyczne” 1992, nr 99, s. 40-51.

[46] Polak nie powinien mordować Polaka - mówi pułkownik WP R. Szewczyk, „Zeszyty Historyczne”, 1982, nr 61, s. 229-233 [przedruk z „Solidarności Walczącej”, Łódź].

[47] „Polityczni” - opowieści uwięzionych w Polsce (1981–1986), Warszawa: Przedświt 1989; 13 grudnia. Wspomnienia, R. Reiff, Z. Bujak, W. Frasyniuk, M. Terlecki, J.J. Szczepański, Kraków: Wyd. „123” 1989; R. Reiff, Czas Solidarności, Warszawa: 1988; L. Wałęsa, Droga nadziei, Kraków: ZNAK 1989; T. Mazowiecki, Internowanie, Londyn: 1982; J. Rolicki, Zbigniew Bujak: Przepraszam za „Solidarność”, Warszawa: BGW 1991; J.J. Szczepański, Kadencja, Kraków: 1989; A. Drzycimski, A. Kinaszewski (pod ps. J. Mur), Dziennik internowanego (Grudzień 1981 – grudzień 1982), Gdańsk-Warszawa: 1989; W. Kuczyński, Obóz, Londyn: „Aneks” 1983; T. Jastrun, Zapiski z błędnego koła, Berlin: „Podgląd” 1983; J. Kuroń, Gwiezdny czas. „Wiary i winy” dalszy ciąg, Londyn: 1991.

[48] E. Berberyusz, Wywiad z Bogdanem Borusewiczem, „Kultura” 1987, nr 5; Byłem bardziej przebiegły od nich. Relacja Bogdana Borusewicza, spisała E. Zarzycka, „Gazeta Polska”, 29 III 2000; Gwiazda miałeś rację. Z Adamem Gwiazdą rozmawiała Wiesława Kwiatkowska, Gdynia: brw.; Prosto w oczy. Z Janem Olszewskim rozmawia E. Polak- Pałkiewicz, Warszawa: 1997.

[49] J. Siedlecka, Jaworowe dzieci, Warszawa: NOWA 1988.

[50] Głosy zza muru. Polska – czerwiec 1982, cz. I, „Zeszyty Historyczne” 1982, nr 62, s. 141-188; Głosy zza muru. Polska – wrzesień 1982, cz. II, „Zeszyty Historyczne” 1983, nr 63, s. 149-171; Głosy zza muru, cz. III, „Zeszyty Historyczne” 1983, nr 65, s. 177-220.

[51] M.F. Rakowski, Jak to się stało..., Warszawa: BGW 1991.

[52] W. Jaruzelski, Różnić się mądrze: jak doszło do stanu wojennego, Warszawa: 1999. Wcześniej ukazały się inne wspomnienia generała Jaruzelskiego: Stan wojenny dlaczego..., Warszawa: BGW 1992.

[53] W. Bereś, J. Skoczylas, Generał Kiszczak mówi... prawie wszystko, Warszawa: BGW 1991. M.in. w odpowiedzi na tę publikację ukazała się książka J. Widackiego, Czego nie powiedział generał Kiszczak, Warszawa: BGW 1992.

[54] K. Barcikowski, U szczytów władzy, Warszawa: Wydawnictwo Projekt 1998.

[55] J. Urban, Jajakobyły, Warszawa: BGW bdw.

[56] W. Pawłow, Generał Pawłow: byłem rezydentem KGB w Polsce, Warszawa: BGW 1994.

[57] Wejdą nie wejdą. Polska 1980-1982: wewnętrzny kryzys, międzynarodowe uwarunkowania. Konferencja w Jachrance, listopad 1997, Londyn: Aneks 1999.

[58] J. Karpiński, Dziwna wojna, Paryż: Instytut Literacki 1990.

[59] L. Kowalski, Stan wojenny w meldunkach komisarzy KOK; [w:] „Zeszyty Historyczne” 1995, z. 112, s. 109-141.

[60] J. Holzer, K. Leski, „Solidarność w podziemiu”, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie 1990.

[61] Prawa człowieka i obywatela w PRL (13 XII 1981 – 31 XII 1982), opr. Zespół Redakcyjny Komitetu Helsińskiego, Paryż: Instytut Literacki 1983.

[62] Akty przemocy i terroru w PRL, Warszawa: 1985.

[63] A. Świdlicki, Political Trials in Poland, London-New York-Sydney: brw.

[64] J. Strzelecka, Działalność Sejmu PRL po 13 grudnia 1981 r., „Zeszyty Historyczne” 1984, nr 70, s. 30-48.

[65] Polska 5 lat po Sierpniu, Londyn: Aneks 1986.

[66] 12 trudnych miesięcy (od grudnia do grudnia), Warszawa: 1983; Polska stanu wojennego, „Krytyka” [Warszawa] 1983, nr 15; F. Hamish, Stan wojenny w Polsce, Sopot: brw.

[67] H. Głębocki, Konspira. Dzieje „Solidarności” w podziemiu (1981–1989), [w:] Solidarność XX lat historii, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen - Tysol sp. z.o.o 2000, s. 117-269.

[68] R. Krawczyk, Ślepy zaułek czy „światło w tunelu”, Wrocław: „ Victoria” 1983.

[69] Solidarność w stanie wojennym, Warszawa: „CDN” 1982.

[70] W. Pronobis, Podziemne struktury NSZZ „Solidarność” (13 XII 1981 - 13 XII 1984), „Zeszyty Historyczne” 1985, nr 72, s. 65-90.

[71] A. Chwalba, Czasy Solidarności. Francuscy związkowcy i NSZZ „S” 1980-1990, Kraków: 1998.

[72] A. Dudek, Ślady PeeReLu, Kraków: Arcana 2001.

[73] K. Łabędź, Spory wokół zagadnień programowych w publikacjach opozycji politycznej w Polsce w l. 1981-1989, Kraków: Księgarnia Akademicka 1997; K. Łabędź, Opozycja polityczna w Polsce w okresie stanu wojennego, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski - Wydział Nauk Społecznych 1989.

[74] L. Wojtasik, Podziemie polityczne, Warszawa: „Książka i Wiedza” 1983.

[75] L. Wilczewski, Koncepcje programowe podziemia politycznego, Biblioteka Lektora i Wykładowcy, 1984, z. 19, [Warszawa:] Wyd. Wydziału Ideologicznego KC PZPR.

[76] J. Kossecki, Geografia opozycji politycznej w Polsce w latach 1976-1981, Warszawa: MON 1983.

[77] P. Gabryel, Opozycja polityczna w PRL, „Reporter” 1989 [numer specjalny].

[78] A. Znamierowski, Zaciskanie pięści, Rzecz o Solidarności Walczącej, Paris: Editions Spotkania 1988.

[79] A. Anusz, Niezależne Zrzeszenie Studentów 1980-1989, Warszawa: Wyd. Akces 1991.

[80] P. Waingertner, Ddekada buntu czyli o NZS-ie lat osiemdziesiątych, „Zeszyty Historyczne” 2000, nr 133, s. 3-16.

[81] P. Zaremba, Młodopolacy, Gdańsk: Arche 2000.

[82] Działalność Ruchu Młodej Polski w latach 1979 –1982, [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. III, Wrocław 2000.

[83] Rodem z „Solidarności”. Sylwetki twórców NSZZ „Solidarność”, red. B. Kopka i R. Żelichowski, Warszawa: NOW-a 1997.

[84] A. Dudek, M. Gawlikowski, L. Moczulski : bez wahania, Kraków: KIW 1993.

[85] R. Boyes, Nagi prezydent. Życie polityczne Lecha Wałęsy, Londyn: Aneks 1995.

[86] P. Rabiej, I. Rosińska, Kim pan jest panie Wachowski?, Warszawa: 1993; ciż, Droga cienia. Wachowski bez cenzury, Łódź: 1993.

[87] W. Kukla, Banknoty opozycji w Polsce 1982 –1988, Poznań 1992; Polska 5 lat po sierpniu, Londyn: Aneks, 1986.

[88] Polska pod rządami PZPR, red. M.F. Rakowski, Warszawa: PROFI 2000.

[89] T. Mianowicz, 1981- 1989: stan wojenny i „okrągły stół” jako elementy taktyczne polityki władz PRL w latach 1980-tych, [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. III, Wrocław 2000.

[90] K. Lesiakowski, Mieczysław Moczar „Mietek”, Warszawa: Rytm 1998, s. 439-450.

[91] Ochrona bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w Polsce 1944-1988, praca zbiorowa pod redakcją T. Walichnowskiego, Warszawa: 1989.

[92] M. Głowiński, Mowa w stanie oblężenia, Warszawa: Open 1996.

[93] M. Molęda–Zdziech, Obecna nieobecność. Aktorski bojkot telewizji i radia w stanie wojennym, Warszawa: Oficyna Naukowa 1998.

[94] A. Kobyliński, Związek Artystów Scen Polskich. Szkic historyczny, „Zeszyty Historyczne” 1983, nr 64, s.132-148.

[95] M. Łukasiewicz, Weryfikacja, Warszawa: Most 1994.

[96] Reżym- dziennikarze-Solidarność, „Zeszyty Historyczne” 1982, nr 61, s. 32-50.

[97] A. Jarecki [pod ps. J. Krajowiec], Związek Literatów Polskich w stanie wojennym (1981-1983), „Zeszyty Historyczne”, nr 65, s.149-170.

[98] „Solidarność” a wychodzenie Polski z komunizmu, Gdańsk: 1995.

[99] A. Dudek, T. Marszałkowski, Walki uliczne w PRL, Kraków: Geo 1999.

[100] W. Sawicki, OKO – walka o władzę w podziemnej „Solidarności” 1982, „Arcana” 1998, nr 1, s. 121-141.

[101] T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944-1991, Warszawa: PWN 1991.

[102] W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948-1990, Warszawa: ISP PAN 2000.

[103] System polityczny PRL po 13 grudnia 1981 (wybrane problemy), pod red. A. Antoszewskiego i J. Sommera, Wrocław: 1989.

[104] Ocena podstaw prawnych stanu wojennego, Katowice: SIN 1990.

[105] A. Micewski, Kościół wobec „Solidarności” i stanu wojennego, Paris: Editions du Dialogue 1987.

[106] A. i A. Anusz, Samotnie wśród wiernych. Kościół wobec przemian politycznych w Polsce (1994- 1994),Warszawa: Alfa 1994.

[107] Zob. m.in. C. Bernstein, M. Politi, Jego Świątobliwość J. P. II i nieznana historia naszych czasów, Warszawa: Amber 1997; G. Weigel, Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków: ZNAK 2000.

[108] W. Rodowicz, Komitet na Piwnej, Warszawa: „Więź” 1994.

[109] A. Friszke, Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej 1956- 1989, Warszawa: „Więź” 1997.

[110] R. Skwarski, Za zieloną kurtyną. PAX lat 1975–1982, Londyn: Polska Fundacja Kulturalna 1990.

[111] Zob. np. K.B. Janowski, Polska 1981-1989. Między konfrontacją a porozumieniem. Studium historyczno-politologiczne, Warszawa: WN Scholar 1996; M. Marody, Długi finał, Warszawa: WSiP 1995; G. Mink, Siła czy rozsądek. Historia społeczna i polityczna Polski (1980-1989), Warszawa: Spacja 1992; A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939 – 1989, Warszawa: PWN 1995; W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski, t. 2, Warszawa: Puls 1995.

[112] H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa: Bellona 1997; H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944-1990 w świetle dokumentów MSW, Warszawa: Bellona 2000.

[113] P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo. Tajna historia świata lat 80., Warszawa: BGW 1994.

[114] G. Meretik, Noc generała, Warszawa: Alfa 1989.

[115] T.G. Ash, Polska rewolucja. Solidarność, bmw: Most 1987.

[116] J.B. de Weydenthal, B.D. Porter, K. Devlin, Polski dramat 1980–1982, Warszawa 1991.

[117] K. Gebert, Magia słów. Polityka francuska wobec Polski po 13 grudnia 1981r., Londyn: „Aneks” 1991.

[118] M. Kula, Niespodziewani przyjaciele czyli rzecz o zwykłej ludzkiej solidarności, Warszawa: TRIO 1995.

[119] D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski. Od Adenauera do Kohla 1949-1991, Kraków: Kwadrat 1997.

[120] K. Malinowski, Polityka RFN wobec Polski w latach 1982-1981, Poznań: Instytut Zachodni 1997.

[121] A. Krajewski, Region USA. Działacze „Solidarności” o kraju, o emigracji, o sobie, Warszawa: Prawy Margines 1998.

[122] „Zeszyt roboczy” generała Anoszkina 9–16 grudnia 1981 r. [publikacja zawiera także teksty A. Paczkowskiego, M. Kramera, F. Siwickiego, W. Jaruzelskiego], Warszawa: ISP PAN 1998.

[123] P. Kostikow, Widziane z Kremla, Warszawa: BGW 1992.

[124] Np. Rozstrzelana kopalnia, oprac. Wojciech Czuchowski, „Czas”, nr 57z 1991;Jan Dziadul, Coraz bliżej prawdy. Kopalnia „Wujek”, 16 grudnia 1981 r., „Polityka” z 23.07. 1990;Marek Bednarz, Gen. Gruba kłamie, „Polityka” z 26.01.1991;Wademar Moszkowski, Lubin- miasto zamknięte, „Nasz Dziennik” dodatek specjalny z 31.08.2000.

[125] Uniewinnieni: dlaczego, „Gazeta Wyborcza” z 25.11. 1997; Jan Ordyński, Rozpoczął się proces generała Kiszczaka, „Rzeczpospolita” z 17.05.2001. 

[126]  Tomasz Tosza, Wtyczka, „Gazeta Wyborcza”(Magazyn) z 02.05.2001;a także Wierzę, bo to mój trener, „Gazeta Wyborcza”z 21.06. 2001; Tomasz Tosza, Dziesiąty świadek, „Gazeta Wyborcza”z 27. 06.2001.

[127] Krystyna Grzybowska i Maciej Rybiński, W obronie Polski czy w obronie komunizmu?. NRD a stan wojenny, „Rzeczpospolita” z 23.06.1994.

[128] Tomasz Mianowicz, Towarzysze radzieccy naglili, „Rzeczpospolita” (dodatek „Plus-Minus”) z 9-10.12.2000.

[129] Janos Tischler, Jak Jaruzelski chciał został Kadarem, „Rzeczpospolita” (dodatek „Plus-Minus”) z 13-14.03.1999, a także Janos Tischler, Peter Borenich, Tu się szykuje potworna draka, „Gazeta Wyborcza” (Magazyn)z 09.12.1999.

[130] Rozmawiać bez nienawiści (wywiad generała Wojciecha Jaruzelskiego z Adamem Michnikiem), „Gazeta Wyborcza” z 25-26.04.1992; Trudny czyściec dzisiejszych zmian. Z generałem Wojciechem Jaruzelskim rozmawia Antoni Styrczula, „Trybuna”z 13.12.2000;Myślałem: Co tu robię (wywiad Pawła Smoleńskiego z Marianem Orzechowskim), ‘Gazeta Wyborcza” z 08-09.12.2001.

[131] Spytałem , z kim mamy wojnę (rozmowa z Edwardem Staniewskim), „Nasz Dziennik” z 13.12.1999; Paweł Reszka, Pączkowa konspiracja, „Rzeczpospolita” z 13.12.2000.

[132] Ewa Kaszuba, Obrona państwa czy ustroju, „Rzeczpospolita” z 25 1994.

[133] 15 lat później. Rozmowa ze Stanisławem Cioskiem i Karolem Modzelewskim, „Polityka” nr 50 z 1996; Nie mieliśmy szans (rozmowa Artura Domosławskiego z Karolem Modzelewskim), „Gazeta Wyborcza” z 13-14.12.1997.

[134] Andrzej Rychard, Podarunek sprawców, „Gazeta Wyborcza” z 31.12.1998-01.01.1999.

[135] Zob. m. in.: R. Augustyniak, Bez „popchnięcia” ani rusz. W Toruniu po wojskowej inspekcji, „Rzeczpospolita” 1982, nr 142; Tenże, Po wojskowej rekontroli w Toruniu, „Rzeczpospolita” 1982, nr 216, s. 5; I. Czaplarska, Opór materii czy świadomości? Inspekcja Sił Zbrojnych w Toruńskiem, „Trybuna Ludu” 1982, nr 135, s. 3; E. Grzelak, Na cenzurowanym nie tylko słupskie, „Życie Partii” 1983, nr 1; S. Krabasz, Organizacja kontroli kompleksowej miasta i gminy, „Rada Narodowa Gospodarka Administracja” 1982, nr 15 [Karlino]; D. Kędzierska, Trzymajcie się, „Polityka” 1982, nr 33 [po wojskowej kontroli w woj. toruńskim, polemika: tamże, nr 35]; J. Likowski, Łagodzenie zakrętów w Elblągu. Z doświadczeń OKON, „Rzeczpospolita” 1982, nr 189; S. Orłowski, W Toruniu odwołano wojewodę..., „Życie Warszawy” 1982, nr 230 [kontrola Inspekcji Sił Zbrojnych]; W. Wodecki, Co się zmienia w gminie?, „Życie Partii” 1982, nr 18 [wojskowa grupa operacyjna w Starogardzie Gdańskim].

[136] Zob. m. in.: T. Miecik, Kto podpalał pod kotłem emocji?, „Trybuna Ludu” 1982, nr 33 [zajścia uliczne 30 I 1982 w Gdańsku]; S. Goszczurny, Każdy powie to samo... 31 sierpnia w Gdańsku, „Rzeczpospolita” 1982, nr 201; M. Piotrowski, Kwestia zaufania, „Tu i Teraz” 1982, nr 29 [listopadowe wydarzenia na Uniwersytecie Toruńskim]; W. Sierakowski, „Zadyma”. Jak było w Toruniu, „Głos Nauczycielski” 1982, nr 42 [demonstracje studenckie]; R. Wiśniewski R., Otrzeźwienie?, „Prawo i Życie” 1982, nr 30 [manifestacje w Gdańsku i Gdyni 13-15 VIII 1982]; Usiłowanie zorganizowania strajku okupacyjnego w Stoczni Gdańskiej, „Głos Wybrzeża – Dziennik Bałtycki – Wieczór Wybrzeża” 16 XII 1981 [po 13 XII 1981 trzy trójmiejskie gazety ukazywały się pod wspólnym tytułem]; tamże, Zajścia uliczne w centrum Gdańska, 17 XII 1981.

[137] Por. M. Bandtke, Ruch jako spoiwo. PRON na Pomorzu, „Trybuna Ludu” 1982, nr 258; H. Janowiak, Dobry początek. Rozmowę przeprowadziła A. Grzybiakówna, „Tygodnik Demokratyczny” 1982, nr 43 [PRON w Wejherowie].

[138] Dzięki Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” (AKKS) możemy ustalić prawie kompletną listę tytułów czasopism podziemnych (często włącznie z drukami ulotnymi) ukazujących się na terenie całego kraju od lat siedemdziesiątych do końca lat osiemdziesiątych. Katalog czasopism AKKS został przejęty z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w 1996 roku i stanowi „owoc” wieloletniej pracy SB i MO. Przez dwie ostatnie dekady PRL służby te zbierały i archiwizowały wszystkie druki (ulotki, czasopisma i książki) wydawane w drugim obiegu (bez względu na kto był ich wydawcą – KOR, KPN, RMP, „Solidarność”, „Solidarność Walcząca”, L-DPN, Polska Partia Niepodległościowa, Federacja Młodzieży Walczącej itd.). Dzięki temu powstał unikatowy zespół wydawnictw drugiego obiegu. Katalog podzielony został się na kilka podkatalogów: 1) czasopisma, druki zwarte, oficyny wydawnicze działające przed 13 XII 1981; 2) czasopisma, druki zwarte, oficyny wydawnicze działające po 13 XII 1981; 3) składy osobowe redakcji i podziemnych oficyn wydawniczych. W tym samym archiwum znajduje się także zespół czasopism wraz z katalogiem tytułów przejęty z brukselskiego Biura „Solidarności”. Poza tym w Brukseli ukazywał się regularnie „Biulletin d’Information Solidarność” (później ukazywał się pod polskojęzyczną nazwą „Solidarność. Biuletyn Informacyjny”), który dokumentował wydarzenia w kraju. Podobny charakter miał paryski „Biuletyn Informacyjny Solidarność”. Komplet obu czasopism znajdują się w AKKS.

[139] Gryps z Kwidzyna, Warszawa 1982 [relacja z zajść w ośrodku internowania 14 VIII 1982, zakończonych pobiciem dużej liczby internowanych; obecnie przygotowywana jest publikacja o tym wydarzeniu]. Na ten temat także: Lekcja wychowania obywatelskiego - z Romanem Gałuchem, b. Komendantem Straży Pożarnej w Kwidzyniu rozmawia Krystyna Jagiełło, „Tygodnik Solidarność” 1989, nr 24.

[140] Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, praca zbiorowa pod red. J. Kulasa, Pelplin 1999. Książka ta wywołała szereg kontrowersji z uwagi na pojawiające się w niej oskarżenia niektórych działaczy „Solidarności” o współpracę z SB. Por.: Porachunki „solidarnościowe”, „Tygodnik Kociewski”, 24 I 2001.

[141] Portowców gdańskich drogi do wolności, praca zbiorowa pod redakcją J. Jakubowskiego, Gdańsk 2000.

[142] Z. Gach, Szturm na bramy, „Tygodnik Gdański”, 17 XII 1989. W zbiorach OBEP w Gdańsku znajduje się także maszynopis obszernego dziennika strajkowego Zbigniewa Gacha (14-16 grudnia 1981). Zob. także: Gdańsk – dramat wojenny, Kraków 1984.

[143] S. Danielewicz, Jak konała WRONA, „Tygodnik Gdański”, 10 XII 1989. W artykule Danielewicza pierwsze, wielkie litery akapitów układały się w naczelne hasło solidarnościowego podziemia „WRONA SKONA”.

[144] K. Derdowski, S. Młodzikowski, Zapytaj mamę – zapytaj tatę, cz. 1-5, „Ilustrowany Kurier Polski” 1999, nr 89, 93, 98, 104, 107.

[145] Niezdobyta twierdza drukarzy. Wspomnienia Zbigniewa Nowka spisała Anita Gargas, „Gazeta Polska” 13 XII 2000.

[146] W. Polak, Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980-1982), Toruń: 2001. Zob. także R. Łaszewski, Toruń: godzina hałasu. Rozmowę przeprowadził J.O., „Fakty” 1982, nr 37 [demonstracje studenckie 10-11 XI 1982]; G. Nowicka, Potrzeba mądrej cierpliwości, „Fakty” 1982, nr 14 [młodzież w wypadkach 1 V 1982 w Toruniu].

[147] Z. Joachimiak, Nasza wojna,Gdańsk 1982; Gdańsk - dramat wojenny (1981-1982), Kraków: 1984; Rozprawa gdańska, cz. I-II, Warszawa: 1985.

[148] Sprawa kapitana Adama Hodysza, Gdańsk: 1988.

[149] N. Szutnik, „Solidarność" w regionie toruńskim 13 XII 1981 - 31 VII 1984, Seria: Archiwum „Solidarności”, t. 13: Polska Stanu Wojennego, Toruń: 1988.

[150] Zostały Resztki. Rozmowa z wiceministrem spraw wewnętrznych Bogdanem Borusewiczem. Rozmawiał R. Daszczyński, „Gazeta Morska” 24 XI 1999, nr 274 [rozmowa na temat dokumentów MSW z okresu stanu wojennego]; L. Biernacki, „S”entymentalne pamiątki. Czuli, że żyli, „Gazeta Morska” 31 VIII 1998, nr 203 [podziemne drukarnie „Solidarności”]; Stan wojenny w Gdańsku, „Gazeta Morska” 13 XII 1999, nr 290 [opis pierwszych godzin stanu wojennego w Gdańsku]; W grudniu przeczytane, „Gazeta Morska” 14 XII 2000, nr 291 [obwieszczenie Rady Państwa, ministra hutnictwa i przemysłu maszynowego Zbigniewa Szałajdy, kierownik Urzędu Gospodarki Morskiej Stanisława Bejgera dotyczące Stoczni Gdańskiej z 14 XII 1981].

[151] „Solidarność” i opozycja antykomunistyczna w Gdańsku (1981-1989), pod red. L. Mażewskiego i W. Turka, Gdańsk: 1995.

[152] M. Trzebiatowski, Skąd ci wszyscy liberałowie?, „30 dni” styczeń-luty 2001, nr 1-2.

[153] P. Zaremba, Młodopolacy, Gdańsk: 2000.

[154] A. Müller, Działalność Ruchu Młodej Polski w latach 1979-1982, [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. II, Wrocław 2000, s. 33-43.

[155] A. Hall, Polemiki i refleksje. Wybór publicystyki politycznej z lat 1978-1986, Londyn: 1989.

[156] S. Bogdanowicz, Kościół Gdański pod rządami komunizmu 1945-1984, Gdańsk: 2000, s. 379-428. Zob. także: tenże, Lech Kaczmarek. Biskup Gdański, Gdańsk: 1994. Poza ks. Bogdanowiczem temat stosunku Kościoła do stanu wojennego poruszył wcześniej P. Raina: J. P. II, Prymas i Episkopat Polski o stanie wojennym. Kazania, listy, przemówienia i komunikaty, Londyn: 1982.

[157] P. Raina, Ksiądz Henryk Jankowski nie ma za co przepraszać, Warszawa: 1995.

[158] K. Wójcicki, Rozmowy z ks. Hilarym Jastakiem, Gdynia: 1999.

[159] A. Roplewski, Ludzie Dalmoru, Gdańsk: 1997.

[160] Od pielgrzymki do pielgrzymki. Szkic do kroniki Poznań 1979 – 1983, opr. T. Jasiński, B. Kürbis, D. Zydorek, mps [kalendarium wydarzeń i opis niektórych akcji protestacyjnych w Poznaniu].

[161] E.R. Dabert, „Solidarność” Wielkopolska 1980–1989. Kalendarium, Poznań: 1996 [książka zawiera kalendarium najważniejszych wydarzeń społecznych i politycznych od strajków w lipcu 1980 r. do wyborów parlamentarnych w 1989 r.].

[162] E. i W. Zalescy, Zakazana „Solidarność”. 13 XII 1981 – 17 IV 1989 w Regionie Konińskim, Konin: 2000.

[163] W. Gołąb, Przyczynek do bibliografii wydawnictw podziemnych lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, Poznań: 1993.

[164] Z. Rutkowski, P. Zwiernik, Wykaz tytułów prasy niezależnej wydawanej w Poznaniu w okresie od 13. XII. 1981 do 31. XII. 1989, „Kronika Miasta Poznania” 1994, nr 1-2.

[165] D. Dąbrowska, Szczecińskie czasopisma II obiegu, [w:] Kronika Szczecina 1992–1993, Szczecin 1994, s. 166- 171.

[166] E.R. Dabert, Z ducha Poznanianin. Rozmowy z Januszem Pałubickim, Poznań: 1997.

[167] „Aspekty” 1991, nr 12 (65); tamże, 1992, nr 1 (66) [wywiad z prokuratorem wojewódzkim Henrykiem Kwiatkowskim na temat stłumienia strajku w Zakładach Mechanicznych „Gorzów” w nocy z 15/16 grudnia 1981 r.]. Toż [fragmenty], „Feniks”, nr 26–27 (264–265), s. 3, 6.

[168] S. Dzierżek, Gdy odwaga kosztowała, Kalisz: 1991.

[169] M. Kozłowski, Szermierz Wolności, „Solidarność Walcząca” 1998, nr 3–4 (322–323), s. 23–24.

[170] K. Brzechczyn, O prokuratorze, który chciał zostać adwokatem, „Kurier Codzienny” 2000, nr 50 (797), s. 14.

[171] K. Jagielski, Za burtą legendy, Szczecin: 1992.

[172] Czas próby. Wielkopolska 13. XII. 1981 – 4. VI. 1989, opr.: E.R. Dabert, D. Matyaszczyk, Poznań: 1989

[173] Por. E.R. Dabert, Dzieje poznańskiej „Solidarności” 1980 – 1989, [w:] Wielka Księga Miasta Poznania, Poznań: 1994; E.R. Dabert, „Solidarność” Region Wielkopolska. Kronika wydarzeń, walki i oporu społecznego 13 grudnia 1981 – 17 kwietnia 1989, mps, bmdw.; E.R. Dabert, „Solidarność” Wielkopolska w podziemiu, mps, bmw: maj 1992.

[174] G. Schlender, „Solidarność” Wielkopolski Południowej w latach 1980 – 2000. Zarys dziejów, Kalisz: 2001.

[175] W. Handke, Od sierpnia przez grudzień do czerwca. Zarys historii NSZZ „Solidarność” w Regionie Leszczyńskim w latach 1980–1990, mps, bmdw.

[176] Internowani w Regionie Gorzowskim; Aresztowani i skazani, „Feniks” 1991, nr 26–27 (264–265), s. 4 – 5; Regionowi Gorzowskiemu NSZZ „Solidarność” poświęcona jest także publikacja Wariant siłowy, „Gorzowska Gazeta Nowa”, 1991.

[177] P. Grabiec, Powstanie i działalność NSZZ „Solidarność” w Zielonej Górze w l. 1980-1981, Zielona Góra: Wydawnictwo Organon 1996.

[178] Encyklopedia Szczecina, t. I-II, Szczecin: Uniwersytet Szczeciński 1999-2000.

[179] Dzieje Szczecina, t.IV: 1945 – 1990, red. T. Białecki, Z. Silski, Szczecin: 1998.

[180] M. Paziewski, „Solidarność” na Pomorzu Zachodnim (od wprowadzenia stanu wojennego do wyborów regionalnych), [w:] Kronika miasta Szczecina 1989, Szczecin: wyd. Głos 1991.

[181] M. Bosacki, Podziemie w Cegielskim (NSZZ „Solidarność” ZPM H. Cegielski Poznań od 13 grudnia 1981 do 17 kwietnia 1989), Poznań: 1996.

[182] J. Lelonkiewicz, NSZZ „Solidarność” w Zakładach naprawczych taboru kolejowego w Poznaniu 1980-1989. Próba zarysu, Poznań: bdw.

[183] J. Porwich, Kronika 15 lat NSZZ „Solidarność” w Stilonie 1980–1995, Gorzów Wlkp.: 1995.

[184] Z. Czerwiński, Studenci UAM 1980–1986, mps, bmdw.

[185] P. Zwiernik, Niezależny ruch studencki w Poznaniu od 13 grudnia 1981 r. do 22 września 1989 r., mps, Poznań: Wydział Historyczny UAM 1995.

[186] Praca dyplomowa napisana w Szkole Oficerskiej w Legionowie.

[187] E.R. Dabert, Był bratem dla ludzi. O. Honoriusz Stanisław Kowalczyk OP (1935 – 1983), „Zeszyty Karmelitańskie”, 1994, nr 1, s. 137–152.

[188] S. Borowczyk, Dusz pasterz. O. Honoriusz, Poznań: 2000.

[189] Klub Inteligencji Katolickiej w Poznaniu w stanie wojennym i „powojennym” [w:] Czterdziestolecie Klubu Inteligencji Katolickiej w Poznaniu 1957–1997, Poznań 1999.

[190] Lata oporu społecznego, opr. P. Kozacki, W. Dziabaszewski, D. Jędraszak, [w:] 70-lecie Gimnazjum i VIII Liceum im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1924 – 1994, Poznań: bdw .

[191] P. Koziorowski, Opór i działalność konspiracyjna SKOS-u w VIII Liceum Ogólnokształcącym w Poznaniu, Poznań: brw.

[192] Natalia Klimecka i in., Ósemka wojownicza i zbuntowana,Poznań:1998-1999.

[193] M. Rusakiewicz [pod ps. M. Konieczny], Młodzieżowy ruch opozycyjny w Gorzowie Wlkp. (1981–1985), Gorzów Wlkp.: 1986.

[194] J. Porwich, Ruch Młodzieży Niezależnej, „Feniks” 2001, nr 2, s. 7.

[195] D. Dabert, Zbuntowane wiersze, Poznań: 1998.

[196] E.R. Dabert, M. Lenartowski, Pomnik Poznańskiego Czerwca 1956. Symbol pamięci i sprzeciwu, Poznań: 1996.

[197] E.R. Dabertowa, A. Łuczak, Walka o pamięć Czerwca’ 56. Obchody 26. Rocznicy Czerwca w 1982 r. (stan wojenny), Poznań: 2001.

[198] P. Zwiernik, „Obserwator Wielkopolski” – osiem lat w podziemiu, „Kronika Miasta Poznania” 1994, nr ½, s. 345–373.

[199] P. Zwiernik, „Biuletyn Informacyjny Studentów” i „Podaj dalej” – czasopisma Niezależnego Zrzeszenia Studentów w Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania” 1994, nr ¾, s. 521–540.

[200] R. Rutkowski, Z historii „Feniksa”, „Feniks” 1997, nr 7 (387), s. 8–9.

[201] J. Łuczak, Ł. Różycki, L. Zaleski, Historia wydawnictw podziemnych w Regionie Konińskim w latach 1981–1989, Konin: 2000.

[202] Z. Matusewicz, Szczecin 1980-1981. Rewolucja „Solidarności”, Szczecin: Uniwersytet Szczeciński: 1997.

[203] M. Szejnert, T. Zalewski, Szczecin: Grudzień – Sierpień – Grudzień, Londyn: Aneks 1986.

[204] Z. Matusewicz, Wprowadzenie stanu wojennego, [w:] Pomorze Zachodnie w tysiącleciu, praca zbiorowa pod red. P. Bartnika i K. Kozłowskiego, Szczecin: 2000.

[205] Sąd wydał wyrok [Wrocław: 1983?]; Proces Frasyniuka. Dokumenty, Warszawa: 1983; Proces Władysława Frasyniuka, Wrocław: 1983; Wyrok na Sierpień. Pełny zapis procesu Wł. Frasyniuka, opr. A. Łaszcz [ps.], Wrocław: 1983.

[206] Tak się nie godzi. Zapis procesu Piotra Bednarza, Wrocław: 1984.

[207] M. Ochocki, Byłem człowiekiem Kiszczaka, Łódź: 1992.

[208] 13 Grudnia. Wspomnienia, Kraków: 1989; M. Łopiński, M. Moskit, M. Wilk, Konspira. Rzecz o podziemnej „Solidarności”, Gdańsk-Warszawa: 1989; Odpowiada W. Frasyniuk, „Z dnia na dzień” 27–28 II 1982, nr 12 (171) [wydanie strajkowe nr 23], s. 2; Pistolet przy głowie. Rozmowa z Władysławem Frasyniukiem, jednym z legendarnych przywódców „Solidarności”, „Gazeta Wrocławska”, 29-30 VIII 1998, s. 9; Wywiad z Władysławem Frasyniukiem, „Solidarność” [Gdańsk] 1992, nr 3 (66); Wywiad z Władysławem Frasyniukiem, „Zeszyty Historyczne”, Paryż, 1986, nr 77.

[209] Jedenaście lat po tamtym grudniu... Rozmowa z Kornelem Morawieckim, „Solidarność Walcząca” luty 1993, nr 2 (300); A. Wiszniewski, To już historia, „Biuletyn Informacyjny NSZZ “Solidarność” Politechniki Wrocławskiej” 13 XII 1991, nr 138 [wydanie specjalne nr 3]; K. Pigoń, Wspomnienia sprzed lat dziesięciu 13-15 XII 1981, tamże; Wszystko jest w naszych rękach. Wywiad z Markiem Muszyńskim. Przewodniczącym RKS NSZZ “Solidarność” w latach 1983-1987, „Biuletyn Informacyjny NSZZ “Solidarność” Politechniki Wrocławskiej” marzec 1988 [numer specjalny]; Rozmowa z Markiem Muszyńskim. Solidarności nie odmawia się, „Dolnośląska Solidarność” 17 I 2001, nr 6 (185), s. 16; Pierwsze godziny, pierwsze dni. Początki stanu wojennego wspomina – P. Bednarz, „Co Tydzień”, 12 XII 1991, nr 3, s. 5-6; Początek i koniec. Rozmowa ostatniego redaktora „ZDnD” z pierwszym zespołem redakcyjnym w stanie wojennym, „Z dnia na dzień” 5–19 IV 1990, nr 9 (524), s. 5-9; K. Mazurski, Polskie miesiące, Wrocław: 2000; Każdy uśmiechał się i mówił – to nasz człowiek, „Co drugi tydzień” 3 VIII 1995, nr 14 (90), s. 10-11 [rozmowa z działaczami KM NSZZ „Solidarność” pracowników Hoteli „Orbis” we Wrocławiu]; Sierpień 1982 r. Moje więzienne wspomnienia, „Głos Jaworski”, 6 VIII 1999, nr 4, s. 6, 7; Moje więzienne wspomnienia (2), tamże, 31 VIII 1999, nr 5, s. 6, 7 [wspomnienia Elżbiety Witek, członkini Komisji Okręgowej NSZZ Pracowników Oświaty i Wychowania].

[210] L. Herbst, Polska więzienna. Dziennik liryczny pisany od 16 lutego do 6 czerca 1982 r. w Strzelcach Opolskich, Nysie, we Wrocławiu, Warszawa: 1983 [pierwsze pełne wydanie].

[211] Wiktor Kowalski [pseud.], Dziennik z obozów dla internowanych, Wrocław: 1983.

[212] P. Gomułkiewicz, Władze administracyjne, polityczne i sądowe wobec działań opozycyjnych we Wrocławiu w okresie stanu wojennego, Wrocław: 1995, Archiwum Uwr, mps; J. Kordas, Strajki i inne akcje protestacyjne na Dolnym Śląsku w latach 1980-81, Wrocław: 1997, Archiwum UWr, mps.

[213] P. Gomułkiewicz, Mniejsze zło. Władze stanu wojennego wobec opozycji we Wrocławiu, Warszawa – Wrocław: Wydawnictwa Naukowe PWN 1997; Rec. J. R. Sielezin, „Sobótka” 1999,nr 1, s. 125-128.

[214] E. Próchniak, Strajki i inne formy protestu we Wrocławiu w pierwszej fazie stanu wojennego (13 XII - 31 XII 1981 r.), [w:] Polityczno-prawne aspekty walki politycznej i konfliktów społecznych w Polsce w latach 1980-1983, Prace Naukowe Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Wrocławskiej nr 49, Wrocław: 1994, s. 43-48; Dolnośląskie manifestacje, „Biuletyn Dolnośląski”, Nr 8 (39) sierpień-listopad [brw.], s. 9-12; J. Kordas, Formy oporu na Dolnym Śląsku w czasie stanu wojennego, tamże, s. 61-69; J. Paciorkowski, 13 czerwca we Wrocławiu, „W służbie narodu”, 4 VII 1982, nr 27; P. Kocięba-Żabski, Przesilenie. Przez wrocławskich tysiąc lat (14), „Gazeta Dolnośląska” [dodatek do „Gazety Wyborczej”] 10–11 VI 1995, s. 4–5; Posierpniowe refleksje. Pamięć o Kazimierzu Michalczyku, „Co Tydzień”, Nr 26 z 30 IX 1992, s. 4-5; W rocznicę Sierpnia, „Głos Jaworski”, 31 VIII 1999, Nr 5, s. 1, 4. [opis demonstracji 31 VIII 1982 r. w Jaworze].

[215] Stan wojenny we Wrocławiu. Informator wystawy, Sale Starego Ratusza we Wrocławiu: 13 XII 1995 – 14 I 1996.

[216] Nie stawialiśmy pomników. Rozmowa z Grzegorzem Stopińskim i Piotrem Gomułkiewiczem, organizatorami wystawy poświęconej stanowi wojennemu, „Co drugi tydzień”, 15 I 1996, nr 1 (99), s. 9, 13-14.

[217] W. Sawicki, Regionalny Komitet Strajkowy NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk XII 1981 — VI 1982, Wrocław: 1996; Archiwum IH UWr.,mps.

[218] W. Sawicki, Akcja Świdnik na Dolnym Śląsku. Przyczynek do dziejów “Solidarności” w stanie wojennym, [w:] Studia i materiały z dziejów oporu społecznego, t. I., Wrocław: 1998, s.126-142; tenże, Solidarność wrocławska w eterze 1982-1989, [w:] Studia i materiały z dziejów oporu społecznego, t. III, Wrocław 2000, s. 44-78; tenże, Wokół konfliktu Morawiecki-Frasyniuk w pierwszej połowie 1982 roku, „Arcana” 1998, nr 5 (23), s. 166-174; tenże, Wrocławska opozycja demokratyczna w okresie stanu wojennego, [w:] Dzieje Śląska w XX w. w świetle badań młodych historyków z Polski, Czech i Niemiec, pod red. K. Ruchniewicza, Wrocław: 1998, s.270; tenże, Wrocławski grudzień 1981 r. [w:] Wrocławskie Studia z Historii Najnowszej, t. V, Wrocław: 1998, s. 189-232.

[219] Stawka większa niż PRL, „Gazeta Wrocławska”, 10 XI 2000, s. 8-9; Stawka większa niż PRL (2). Złośliwi Polacy, tamże, 17 XI 2000, s. 6-7; Stawka większa niż PRL (3). Krach „Sycylii”, tamże, 24 XI 2000, s. 6-7; Stawka większa niż PRL (4). Bratnia pomoc, tamże,1 XII 2001, s. 6-7.

[220] W. Suleja, Kościół na Dolnym Śląsku wobec stanu wojennego, [w:] Kościół Katolicki na Dolnym Śląsku w powojennym 50-leciu, red. I. Dec i K. Matwijowski, Wrocław: 1996, s. 174-186.

[221] Arcybiskupi Komitet Charytatywny we Wrocławiu „Pod Czwórką”, red. Z. Dillenius, Wrocław: 1997.

[222] Pod Twoją Obronę... Z działalności patriotyczno-religijnej wrocławskich kościołów w latach 1982–1989, Wystawa ze zbiorów Działu Dokumentów Życia Społecznego Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich PAN we Wrocławiu 22 października — 11 listopada 1990 roku, Wrocław: 1990.

[223] Jezuita na rowerze, „Co drugi tydzień”, 11 XII 1996, nr 22-23 (120-121), s. 17; Honorowi członkowie NSZZ „Solidarność”, ks. Stanisłąw Orzechowski, ks. A. Wiktor, „Co drugi tydzień”, nr 11 (109) z 19 VI 1996, s. 7.

[224] J. P. II. Homilie. Spotkanie z młodzieżą. Apel Jasnogórski, Poznań, Katowice, Góra Świętej Anny, Wrocław, Kraków: 1983; Pokój tobie, Polsko ! Ojczyzno moja ! J. P. II znów na polskiej ziemi, Watykan: 1983.

[225] S. Dąbrowski, W powojennym Dzierżoniowie [w:] Dzierżoniów. Zarys monografii miasta, red. S. Dąbrowski, Wrocław-Dzierżoniów 1998, s. 377-383; H. Szczegóła , W powojennym Głogowie [w:] Głogów. Zarys monografii miasta. red. K. Matwijowski, Wrocław-Głogów: 1994, s. 255-258; M. Iwanek, B. Pasierb, Organizacje polityczne i społeczne, [w:] Jelenia Góra. Zarys rozwoju miasta, red. Z. Kwaśny, Wrocław: 1989, s. 290-304; K. Kostrzanowski, Życie społeczno-polityczne w latach 1980-1989, B. Rogowska, Powstanie i działalność NSZZ „Solidarność” w latach 1980-1989, [w:] Legnica. Zarys monografii miasta, red. S. Dąbrowski Wrocław-Legnica: 1998, s. 451-464;S. Tokarczuk , NSZZ i inne związki [w:] Lubin. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków, red. K. Matwijowski , Wrocław-Lubin: 1996, s. 276-291; Elżbieta Kościk, Organizacje polityczne i społeczne [w:] Strzegom. Zarys monografii miasta i regionu, red. K. Matwijowski, Wrocław-Strzegom: 1998, s. 334-336; S.Dąbrowski, Kierunki i charakter przemian. 1980-1990 [w:] Świdnica. Zarys monografii miasta, red. W. Korta, Wrocław-Świdnica: 1995, s. 355-376; W. Ruszkiewicz, Życie polityczne i społeczne [w:] Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków, red. L. Wiatrowski, Wrocław-Trzebnica: 1995, s. 275-277; A. Małkiewicz, Dzieje polityczne [w:] Wałbrzych. Zarys monografii miasta na tle regionu. Red. S. Michalkiewicz, Wrocław: 1993, s. 184-193; „Solidarność” w Kłodzku [w:] Kłodzko. Dzieje miasta, Kłodzko: 1998, s. 172-174; M. Iwanek, Pod sztandarem „Soldarności” [w:] Bolesławiec. Zarys monografii miasta, red. T. Bugaj, K. Matwijowski, bmrw, s. 249-253.

[226] W. Modzelewski, Rys historyczny NSZZ „Solidarność” w Świdnicy w latach 1980-1989, „Rocznik Świdnicki” 1995, t. 23, s. 88-103; R. Bełdzikowski, „Solidarność”, stan wojenny i agonia PRL [w:] Agentura w Wałbrzychu w latach 1945-1989. Zarys tajnej historii osób i zdarzeń. „Kronika Wałbrzyska” 1999, s. 246-256.

[227] Encyklopedia Wrocławia, Wrocław: 2000. W. Suleja jest również autorem monografii obejmującej okres do 13 XII 1981 r., (pod pseudonimem S. Stefański), „Solidarność” na Dolnym Śląsku, Archiwum „Solidarności”, seria: Relacje i opracowania, tom 8,Wrocław: 1986

[228] W. Wrzesiński, Uniwersytet Wrocławski. 1945-1995, Wrocław: 1995; R. Czoch, Działania opozycyjne w latach 1981-1989, [w:] Księga jubileuszowa 50-lecia Politechniki Wrocławskiej 1945-1995, red. R. Czoch, bmrw,s. 474-483; J. Szymanik, W. Jabłoński, L. Jankowski, M. Muszński, NSZZ “Solidarność” na Politechnice Wrocławskiej, [w:] tamże, s. 410-419; A. Olszewski, Dzięki studentom, „Biuletyn Informacyjny NSZZ „Solidarność” Politechniki Wrocławskiej”, 13 XII 1991, [wyd. spec.] nr 3 (138); Uczelniana Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” na Politechnice Wrocławskiej 1982-1989, tamże,nr 2 (129), 18 II 1991; A. Jara, Pięćdziesiąt siedem godzin, [wyd. specjalne], Biuletyn informacyjny KU NSZZ „Solidarność” Akademii Rolniczej we Wrocławiu „Komunikaty”, luty 1992, nr 43.

[229] Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Wrocławskiego. Zarys historyczny. Wrocław: 1984.

[230] J. R. Sielezin, Solidarność w Jeleniogórskiem. Od Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego do Zarządu Regionu 1980-1981, Jelenia Góra: KTN 1993; tenże, Solidarność w Jeleniogórskiem lata 1980-1981, „Karkonosze” 1991, nr 5; tenże, Solidarność” w Jeleniogórskiem w pierwszych tygodniach stanu wojennego, „Sobótka” 1994, nr 1-2, s. 81-94.

[231] K. Morawiecki, Wywiad z przewodniczącym „Solidarności Walczącej” Kornelem Morawieckim, Wrocław: 1986.

[232] M. Morawiecki, Geneza i pierwsze lata “Solidarności Walczącej”, Wrocław 1992; Archiwum IH UWr., mps.

[233] M. Maciejewski, Pod znakiem kotwicy, „Gazeta Dolnośląska” (dodatek do „Gazety Wyborczej”) 02 III 2001, s.10-11; tenże, Podziemie od kulis, tamże, 9 III 2001.

[234] Mieliśmy Kontrwywiad. Rozmowa z dr Kornelem Morawieckim, niegdyś przewodniczącym “Solidarności Walczącej”, „Gazeta Wrocławska”, 24 XI 2000, s. 6.

[235] Raport dotyczący represji na Dolnym Śląsku w okresie 13 XII 1981 r. – 31 XII 1989 r., opr. M. Muszyński, Wrocław: 1988; wyd. II, poprawione, Wrocław: 1996.

[236] A. Kudłaszczyk, Stan wojenny – praktyka orzecznicza, [w:] Polityczno-prawne aspekty walki politycznej i konfliktów społecznych w Polsce w latach 1980-1983, Prace Naukowe Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Wrocławskiej nr 49. Wrocław: 1994, s. 49-54.

[237] Winni i niewinni ze stanu wojennego, „Słowo Polskie”, 26 II 1999, s. 1, 6; Winni i niewinni ze stanu wojennego, tamże, 27-28 II 1999, s.5; Winni i niewinni ze stanu wojennego, tamże, 1 III 1999, s.5; Winni i niewinni stanu wojennego (4), tamże, 2 III 1999, s. 5; Winni i niewinni stanu wojennego (5), tamże, 3 III 1999, s. 7; Winni i niewinni stanu wojennego (6), tamże, 4 III 1999, s. 4; Winni i niewinni stanu wojennego (7), tamże, 5 III 1999, s. 16; Winni i niewinni stanu wojennego (8), tamże, 7 III 1999, s. 6; Winni i niewinni stanu wojennego (9), tamże, 8 III 1999, s. 9; Winni i niewinni stanu wojennego (10), tamże, 9 III 1999, s. 8; Winni i niewinni stanu wojennego (11), tamże, 10 III 1999, s. 8; Winni i niewinni stanu wojennego (12), tamże, 11 III 1999, s. 9; Sędziowie pod młotem. Z Janem Linowskim, prezesem Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, członkiem Krajowej Rady Sądownictwa, rozmawia Mariusz Staniszewski, tamże, 8 III 1999, s. 6; Temida mundurowa, tamże, 26 II 1999, s. 6.

[238] Prawda, że Kaucz ?, „Gazeta Wyborcza”, 13 XI 2001, s. 10.

[239] M. Maciejewski, Na tajnym koncie, „Gazeta Dolnośląska” (dodatek do „Gazety Wyborczej”) 07 IV 2000; tenże, Kto ukrywał 80 milionów, „Gazeta Dolnośląska” (dodatek do „Gazety Wyborczej”) 14 IV 2000, s.13.

[240] S.Śnieg, Alarm dla miasta Lubina, Lubin: 1992; Lubin 82 oskarża, Warszawa: 1985; W. Markiewicz, „Co się wydarzyło w Lubinie”, Warszawa: 1983; Lubin, sierpień 1982, „Biuletyn Dolnośląski” sierpień-listopad 1982, nr 8 (39), s. 3-9; Z. Szczeciński, Oni nie musieli zginąć, „Słowo Polskie”, 08 III 1991; Informacja w sprawie zajść ulicznych jakie miały miejsce w dniu 31 sierpnia w Lubinie sporządzona przez Prokuraturę Garnizonową we Wrocławiu, „Vacat” 1983, nr 5, s. 35; A. Krajewski, Lubin 82, „Vacat” 1986, nr 39/40, s. 68; A. Kaczyński, Kainie gdzie jest twój brat, „Tygodnik Solidarność” 15 IX 1989, Nr 16 (53); Odpowiedzialni za strzały w Lubinie, „Gazeta Wyborcza” 6 II 1991, nr 31,;A. Szwec, Polityczno-prawny kontekst wydarzeń lubińskich z 1982 roku, Prace Naukowe Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Wrocławskiej nr 49, Wrocław: 1994, s. 55-60.

[241] S. Rudka, Podziemna rozgłośnia,[w:] Kalendarz Wrocławski na rok 1997, s. 352.

[242] M. Sieniawski, Zwyciężał rozsądek, „Polska Zbrojna”, 18 XII 1990, s .4; Edward J. Nalepa, Stan wojenny - pierwsze trzy dni. „Polska Zbrojna” 1998, nr 50, s. 28-29; tenże, W stronę pełnej prawdy o grudniu 1981. „Polska Zbrojna”, 13-15 XII 1991, s. 1, 3; K. Dubiński, W Legnicy wszystko było gotowe, „Prawo i Życie” 1993, nr 50; F. Kusiak, ŚOW od 1961 do 1985 roku [w:] Śląski Okręg Wojskowy. Zarys dziejów, red. R. Majewski, Wrocław 1988; Cz. Warych, Wojsko a społeczeństwo na przełomie lat 1981 i 1982,[w:] Kalendarz Wrocławski 1983, s. 82-94.

[243] M. Szczurowski, 5 Brygada Artylerii. Tradycje, historia, współczesność, Warszawa: 1997; M. Pławsiuk, 10 Wrocławski Pułk Dowodzenia, Wrocław:1995; 42 Pułk Zmechanizowany im. hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego, Pruszków: 1993; W. Kotula, K. Polusik, 42 Pułk Zmechanizowany im. hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego. 50 lat, Żary: 1995; M. Kupczyk, J. Piątek, L. Urbanowski, 89 Pułk Zmechanizowany. Krótki rys historyczny, Żagań: 1993.

[244] W. Fijałkowski, Milicja Obywatelska i Służba Bezpieczeństwa w województwie wrocławskim w latach 1945–1987, Wrocław: 1989.

[245] J. Jakimczyk, Piłsudczycy, kiedyś w SB, „Życie”, 25 III 1997, s. 5.

[246] H. Hliwa, W 42 rocznicę powołania MO i SB. Wręczenie sztandaru dla funkcjonariuszy MO i SB RUSW w Świdnicy, „Rocznik Świdnicki” 1986, s. 44-60; H. Dudek, Milicja Obywatelska i Służba Bezpieczeństwa Ziemi Świdnickiej, „Rocznik Świdnicki” 1985, s. 5-20.

[247] E. Kokowska, Kronika 1980-1984, [w:] „Rocznik Województwa Wałbrzyskiego” 1980-1986, s. 153-185; J. Hankiewicz, Diariusz najważniejszych wydarzeń na Dolnym Śląsku w roku 1982 i 1983, [w:] „Rocznik Dolnośląski” 1987, s. 307-325, 327-345; Cz. Margas, M. Jarmolukowa, Kronika województwa jeleniogórskiego za rok 1981, 1982, 1983, „Rocznik Jeleniogórski” 1982, s. 177-207; tamże 1983, s. 177-207; tamże 1984, s. 235-262.

[248] K. J. Kostrzanowski, Działalność PZPR w stanie wojennym na przykładzie Komitetu Wojewódzkiego w Legnicy [w:] System polityczny PRL po 13 grudnia 1981 roku (Wybrane problemy). Wrocław-Kalisz: 1989, s. 143-161; Z. Pustelnik, Działalność PZPR w stanie wojennym (na przykładzie Komitetu Wojewódzkiego PZPR we Wrocławiu);[w:] tamże, s. 162-185.

[249] R. Bełdzikowski, Zachowania polityczne wrocławskich nauczycieli w latach 1981-1983, „Edukacja Polityczna” 1988, nr 11, s. 355-371.

[250] Z archiwum stanu wojennego. Tajne dokumenty odnalezione po latach, „Głos Jaworski” 17 XII 1999, Nr 8, s. 1, 4; Z archiwum stanu wojennego. Tajne dokumenty odnalezione po latach (2). tamże14 I 2000, nr 9, s. 1, 4; Z archiwum stanu wojennego. Tajne dokumenty odnalezione po latach (3). tamże 8 II 2000, nr 10, s. 4.

[251] Szczepan Rudka, Wrocławskie pisma bezdebitowe 1973-1989. Bibliografia, Wrocław 1992; „Fałszywki” Wrocławskich czasopism bezdebitowych, Studia z historii najnowszej, red. K. Ruchniewicz, B. Szaynok, J. Tyszkiewicz, Wrocław: 1999, s. 125-133; tenże, Wrocławska prasa bezdebitowa, Wrocław 2000,Archiwum UWr, mps; tenże, Z życia konspiracyjnego drukarza, „Co tydzień” 18 VIII 1999, nr 8 (168) , s. 8-9.

[252] S. Rudka, Poza cenzurą. Wrocławska prasa bez cenzury 1973-1989, Wrocław: 2001.

[253] C. Iwański (K. Hoffman), Wrocławska bibuła, „Obecność”1984, nr 6, s. 65-71.

[254] R. Lazarowicz, Biuletyn Dolnośląski, Wrocław 1995, mps.

[255] H. Małachowska, Radio we Wrocławiu. Część IV,[w:] Kalendarz Wrocławski 1996, s. 196-207.

[256] „Solidarność”1980-1990 - Przewodnik związkowy obywatelski samorządowy Regionu Śląsko-Dąbrowskiego, pod red. Z. Zwoźniaka, Katowice: 1990.

[257] „Zeszyty Historyczne Solidarności Śląsko - Dąbrowskiej”, pod. red. Z. Zwoźniaka, z. 1 - 5, Katowice 1995-2000.

[258] Z. Zwoźniak, 19 wojennych dni, „Śląsk”1997, nr 12.

[259] XX lat „Solidarności” Śląsko-Dąbrowskiej, pod red. T. Płużańskiego, Katowice-Warszawa 2000.

[260] J. Pracka, B. Zgryzek, Wydawnictwa niezależne w zbiorach Biblioteki Śląskiej, cz. 1, Katowice 1996.

[261] Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, pod red. M. Patera, Katowice: 1996.

[262] Zob. „Zeszyty Historyczne Solidarności Śląsko - Dąbrowskiej”, z. 2-5.

[263] K. Miroszewski, Z. Woźniczka, „Solidarność” w Częstochowie jako główna siła opozycyjna w latach osiemdziesiątych, [w:] Częstochowy drogi ku Niepodległości, pod red. R. Szweda i W. Palusa, Częstochowa: 1998, s. 242-278.

[264] M. Szcześniak [pod ps. K. Zuzanna], Czterech z „Andaluzji”, seria: Archiwum „Solidarności”, Warszawa 1985.

[265] J. Fajerant [ps.], Co powiedzą nasze dzieci? Relacja o strajku w kopalni „Ziemowit” (15 - 24 grudnia 1981 r.), seria: Archiwum „Solidarności”, Warszawa: 1986.

[266] M. Bednarz, Huta Katowice. Stan oblężenia. Reportaż z przeszłości, Dąbrowa Górnicza 1991.

[267] Przepychanka, zebrał i przypisami opatrzył J. Cieszewski, seria: Archiwum „Solidarności”, Warszawa: 1989.

[268] Kopalnia „Wujek”. Grudzień 1981 w kopalniach polskich. Relacje, Warszawa: brw.; KWK „Wujek. Grudzień w kopalniach polskich. Wiersze, Warszawa 1982.

[269] T. Kucharski, Tragedia w kopalni „Wujek”, [w:] Ekspres reporterów, Warszawa: 1982, nr 5.

[270] Użyto broni. Relacja górników kopalni „Wujek”, seria: Archiwum „Solidarności”, zebrał i opr. J. Cieszewski, Kraków:1988.

[271] J. Dziadul, Rozstrzelana kopalnia. 13 - 16 grudnia 1981 roku. Stan wojenny - tragedia „Wujka”, Warszawa: 1991.

[272] Krzyż Górników. Kopalnia „Wujek” w Katowicach. Grudzień 1981-Grudzień 1996, koncepcja i opracowanie A. Burzyński, Katowice: 1996.

[273] „Garść wolności z kopalni „Wujek„. Wiersze, opr. G. Brożek, Katowice: 1991.

[274] Zapisani do rachunku krzywd. Tragedia kopalni „Wujek” w poezji. Antologia, opr. i wstępem opatrzyła L. Heska-Kwaśniewicz, Katowice: 1993.

[275] M. Szcześniak, Idź i zabij. Pacyfikacja strajku w Kopalni Wujek. Zbrodnia nieukarana, Warszawa: tysol sp. zo.o. 1999.

[276] Zbiór wierszy i piosenek stanu wojennego, Dąbrowa Górnicza 1983; …Póki My Żyjemy! Zbiór wierszy i piosenek Regionu Śląsko-Dąbrowskiego 1981 - 1982, zebrali i opr. KA - ZET [W. Kapczyński i Z. Zwoźniak], Katowice: 1986.

[277] J. Kula, Zapiski internowanego, Katowice 1996.

[278] J. Rzymełka, Wspomnienia z internowania, „Śląsk” 1997, nr 12.

[279] Zabrali matki dzieciom, opr. J.M., „Gazeta Solidarna” 2001, nr 116/117.

[280] Czas na Akcję. M. Krzaklewski w rozmowie z Maciejem Łętowskim i Piotrem Zarembą, Warszawa: 1997.

[281] Stan po „zawale”, „Tak i Nie” 1990, nr 2.

[282] Pięć lat stosowania represji wobec ruchu „S” w Regionie Śląsko - Dąbrowskim 13. 12. 1981 - 16. 12. 1986. Raport Komitetu Helsińskiego w Polsce, opr. T. Brodzka, mps.

[283] K. Miroszewski, Z. Woźniczka, op. cit.

[284] Z. A. Jabłoński, Jasna Góra na drodze ku Niepodległości w latach 1795 - 1989, [w:] Częstochowy drogi ku Niepodległości, pod red. R. Szweda i W. Palusa, Częstochowa: 1998.

[285] A. Grajewski, Pamięć i zadanie. XX lat „Solidarności na Podbeskidziu, „Solidarność Podbeskidzia” 2000, nr 8.

[286] B. Sobańska, A. Sobański, Biskupi Komitet Pomocy Uwięzionym i Internowanym, [w:] Śląskie Studia Historyczno - Teologiczne, t. XXII, Katowice 1989.

[287] T. Sopel, Niezależny Ruch Chłopski „Solidarność” (W Polsce południowo-wschodniej w latach 1980-1989), Przemyśl 2000, s. 143-150.

[288] S. Skotnica, Działalność duszpasterska a polityczno-społeczne postawy robotników w Jastrżębiu Zdroju w latach 1980-1981, [w:] „Śląskie Studia Historyczno – Teologiczne”, t. XXV-XXVI, Katowice 1992/93.

[289] J. Myszor, Historia Diecezji Katowickiej, Katowice: Księgarnia św. Jacka 1999.

[290] A. Grajewski, Dekada na przełomie epok, [w:] D. Zimoń, Drogą Kościoła jest człowiek, Katowice: 1995.

[291] Bibliografia w opracowaniu Elżbiety Stec nie rejestruje żadnych publikacji na ten temat (Bibliografia województwa Kieleckiego 1982-1983, opr. E. Stec, Kielce: 1994). Przeważają w niej prace pokazujące działania społeczno-polityczne z tego okresu, jak choćby tworzenie się PRON-u (Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego).

[292] Wykaz zniszczonych zespołów znajduje się w „Postanowieniu o umorzeniu dochodzenia w sprawie zniszczenia akt o charakterze archiwalnym należącym do byłego Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Tarnowie” z 5 XII 1994. Sygn. 3 Ds. 736/94.

[293] Według posiadanych informacji część materiałów wyniesiona przez etatowych pracowników Zarządów Regionu tuż po ogłoszeniu stanu wojennego została przekazana do zbiorów archiwów i bibliotek lub znajduje się w zbiorach prywatnych.

[294] Od 1984 r. istniał pod nazwą Arcybiskupi Komitet Pomocy.

[295] Więcej informacji o Dokumentacji Stanu Wojennego zob. W. Tyrański, «Mała Polska» [1983-1988], „Zeszyty Prasoznawcze” 1995, R. 38, nr 1-2, s. 178-181.

[296] Aneks 1. Dokumenty naczelnych struktur regionalnych Solidarności Małopolska 13 XII 1981 do 19 IV 1989, [w:] Solidarność Małopolska w podziemiu. Solidarność Regionu Małopolska w latach 1981-1989. Kraków 1991, s. 37-210.

[297] P. Raina, Troska o internowanych. Interwencje abp. Dąbrowskiego u gen. Kiszczaka 1982-1989, Warszawa: 1999.

[298] W. Frazik, Bibliografia druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury w Krakowie w latach 1978-1990, [w:] Wydawnictwa podziemne w powojennym Krakowie. Materiały z sesji naukowej odbytej 26 czerwca 1992 r., Kraków: 1993, s. 109-227.

[299] M. Jastrzębski, Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 13.XII.1981-31.XII.1986, Warszawa: 1994.

[300] Bibliografia podziemnych druków zwartych z lat 1976-1989, opr. G. Federowicz, K. Gromadzińska, M. Kaczyńska, Warszawa: 1995.

[301] W. Wiśniewski, A. Roliński, Bibliografia prasy drugiego obiegu wydawanej w Krakowie i Regionie Małopolska w okresie od 13 grudnia 1981 do 31 grudnia 1990, [w:] Solidarność Małopolska ..., s. 211-303.

[302] M. Adamczyk, J. Dzieniakowska, Prasa Kielecczyzny w latach 1811-1989. t. 2: Lata 1945-1989, Kielce 1996. Praca ta nie ujmuje wszystkich tytułów prasowych.

[303] Stan wojenny w Małopolsce. Relacje. opr. Z. Solak, J. Szarek, przy współpr. E. Zając, Kraków: 2001.

[304] Był taki czas. W dwudziestolecie stanu wojennego, pod red. W. Palmowskiego. Kraków: 2001.

[305] S. Handzlik, Gliny wchodzą na kombinat, „Tygodnik Małopolska” 17 XII 1989, nr 3,; H. Rosiek, Handzlik na dyżurce, „Głos Nowej Huty” 15 XII 1989, nr 48, , s. 1, 8-9; W. Gadowski, Dwie najdłuższe noce w życiu, „Gazeta Polska” 2000, nr 26, s. 12-13.

[306] E. Tosza, Milczący protest, „Głos Nowej Huty” 25 I 1991, nr 3; Reguły konspiracji, tamże, nr 4, 1 II 1991; Związek związku, tamże 8 II 1991, nr 5; Księdza bym nie zabił, tamże 1 III 1991, nr 8, Wojna i Solidarność. Rozmowa z ks. Władysławem Palmowskim, wikarym w kościele „Arka Pana” w Nowej Hucie w latach 1980-1983, „Dziennik Polski” , nr 289, 290, 12-13 XII 1992.

[307] J. Rakowiecki, Proces nieodwracalny, „Tygodnik Powszechny” 1988, nr 10, s. 4 [Rozmowa z. M. Gilem]; B. Sonik, Grudniowe remanenty, „Tygodnik Powszechny1996, nr 50, s. 5 [Rozmowa z S. Handzlikiem, J.M. Rokitą]; J. Szarek, Tata planował zamach na Bieruta, „Gazeta Polska” 2000, nr 2, s. 12-13 [Rozmowa z Ryszardem Majdzikiem o strajkach w 1980-1981, internowaniu w Załężu oraz działalności podziemnej „Solidarności” w Skawinie].

[308] Wspomnienia internowanych z diecezji tarnowskiej - K. Krasnodębskiego, Odwiedził nas w więzieniu i A. Szkardka, Moje spotkanie z arcybiskupem, [w:] Świadkowie. Dziesiąta rocznica śmierci arcybiskupa Jerzego Ablewicza, Tarnów:brw., s. 484-488, 498-499; [Z. Solak], Diariusz internowanego z Załęża, opr. E. Zając, „Sowiniec”. Kraków, 2001, nr 19 [w druku].

[309] Na wyróżnienie zasługują m.in.: Po 500 dniach stanu wojennego, „Arka” 1983, nr 2, s. 3-27; Face to face z podziemną strukturą. Rozmowa z członkiem Regionalnej komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność” Małopolska [Wojciechem Marchewczykiem], „Arka” 1983, nr 4, s. 22-30; 13 grudnia 81-AGH, „Kronika Małopolska” 1982, nr 7, s. 5-6.; Trzynastego czerwca w Nowej Hucie, „Kronika Małopolska” 1982, nr 11, s. 1-2.

[310] W. Tyrański, «Mała Polska» [1983-1988], „Zeszyty Prasoznawcze”, R. 38: 1995, nr 1-2, s. 175-194; tamże nr 3-4, s. 154-162; R. Terlecki, Moja historia «Arki» [1983-1989], „Arka” 1990, Nr 29:, s. 4-8.

[311] Z. Guzowski, Gadziecho – gazeta stanu wojennego w Krakowie, „Zeszyty Prasoznawcze” 1997, R. 40:, nr 1-2, s. 80-96.

[312] J. Małobęcki, Od Staszowskiego działacza do członka KK NSZZ „Solidarność”. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna „Ziemi Staszowskiej” NSZZ „Solidarność” na tle wydarzeń 1980-1981, Sandomierz :brw .

[313] A. Le Bihan, Gniewne drzewo: dziennik krakowski 1976-1986, Kraków: 1995.

[314] J. Sadecki (M. Garden), Nowa Huta. Ziarna gniewu, ziarna nadziei, Warszawa: 1989.

[315] Solidarność Małopolska w podziemiu. Solidarność Małopolska w latach 1981-1989. red. W. Bukowski, Kraków: 1991.

[316] W. Zabłocki, Stan wojenny w Małopolsce, Kraków: Arcana 1994. Pierwsza wersja tej książki ukazała się w drugim obiegu w postaci dwóch publikacji: Dziesięć miesięcy stanu wojennego, bmw: Biblioteka Małopolska 1982 oraz Pięć miesięcy zawieszonego stanu wojennego w Małopolsce, [opr. W. Zabłocki, J. Mroczek, A. Herzog],bmw: Wydawnictwo Kraków, 1983.

[317] P. Poniedziałek, Strajki, demonstracje, internowania, aresztowania i procesy w Krakowie w okresie stanu wojennego w Polsce w świetle relacji prasowych, Kraków: 1992, Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Biblioteka Jagiellońska,mps.

[318] R. Bednarczyk, Tarnowska „Solidarność” w podziemiu. Od 13 XII 1981 do IX 1988 w świetle relacji i prasy w Tarnowie. Tarnów: 1994.

[319] K. Komorowska, K. Wyrobek, J. Legierski, Zielona Wrona. 13 grudnia 1981 w Nowym Targu we wspomnieniach internowanych i związanego z nimi środowiska, Nowy Targ: 1999.

[320] B. Gurba, «Solidarność» w Gliniku – Gorlicach 1980-1989. Gorlice-Kraków: 2000.

[321] W. Frazik, Niezależny ruch wydawniczy w Krakowie po 13 grudnia 1981 r., [w:] Wydawnictwa podziemne ...., s. 31-43; tenże, Druki zwarte drugiego obiegu wydane w Krakowie w latach 1978-1990.Próba ujęcia statystycznego, [w:] Studia bibliograficzno-bibliologiczne dedykowane prof. Wiesławowi Bieńkowskiemu, Kraków: 1995, s. 127-133.

[322] M.M. Siuda, Prasa NSZZ „Solidarność” i innych organizacji opozycyjnych działających w województwie kieleckim w latach 1980-1989, „Studia Kieleckie”, Seria Bibliologiczno-Prasoznawcza 2000, nr 1, s. 75-89.

[323] B. Stępień, Prasa NSZZ „Solidarność” na Kielecczyźnie w latach 1980-1989, Kielce: 1997,mps.

[324] S. Miecznikowski, Kazania stanu wojennego, opr. i wstęp E. Jażdżewska-Goldsteinowa, Łódź: 1992. Kolejne – zmienione – wydanie homilii ukazało się w 2000 roku pod tytułem Ks. S. Miecznikowski SJ – autor kazań stanu wojennego.

[325] Zob. m.in. J. Bąbol, M. Krajewski, Stan wojenny. Próba odpowiedzi na pytania podstawowe: Łódź 1982; Polityczny program opozycji antysocjalistycznej i metoda walki o władzę, Łódź:1982.

[326] Prządka, „Kultura” 1983, nr 9, s. 24-45.

[327] Dekret na czarownice czyli historia prawdziwa prozą i wierszem o łódzkich ekstremistkach, które nie poddały się WRON-ie, Łódź: 2001.

[328] Solidarność: 20 lat. 1980-2000. Konkurs literacki – antologia, Łódź 2000.

[329] J. Kropiwnicki, Mój trzynasty grudnia – od północy do północy (i kilka dni następnych) [w:] Z dziejów NSZZ „Solidarność” w Regionie Ziemi Łódzkiej”. Materiały z sesji popularnonaukowej. Łódź 29 IX 2000, Łódź 2001, s. 120-149.

[330] A. Kern, Jak hartowała się „Solidarność”, [w:] G. Palka w służbie Łodzi i Polsce. Księga pamiątkowa, pod red. W. Grochowalskiego, Łódź 1998, s. 89-107; tenże, Moje procesy polityczne, „Ład” 1989, nr 23 i 24.

[331] E. Cieciorowski, Z. Kuchler, O prawdę i wolność, Pabianice 2000.

[332] J. Chańko, Źródła do dziejów Regionu Łódzkiego NSZZ „Solidarność” (1980-1989) w świetle zbiorów Ośrodka Dokumentacji Związkowej, [w:] Z dziejów ..., s. 57-87.

[333] Życie polityczne w latach 1945-1988 [w:] Zgierz. Dzieje miasta do 1988 roku, pod red. R. Rosina, Łódź-Zgierz: 1995, s. 479-527.

[334] R. Peska, Nasze „Orlęta”. Młodzież Pabianic w walce o niepodległość Ojczyzny 1900-2000, Pabianice: 2000; tenże, Od „Solidarności” do wolności (Mała historia dziejowych wydarzeń 1980-2000), Pabianice: 2000; tenże, Tu bije serce miasta. Pomnik niepodległości 1928-1998, Pabianice: 1999; tenże, Ziemia Szczercowska w walce o niepodległość Ojczyzny 1861-1991, Pabianice: 1993.

[335] J. Urbankiewicz, Pustka na piedestałach, Łódź: 2000.

[336] W. Górecki, Łódź przeżyła katharsis, Łódź: 1998.

[337] S. Dzięcielska-Machnikowska, W nowej sytuacji politycznej, [w:] Postawy i wartości w okresie konfliktu społecznego, pod red. S. Dzięcielskiej-Machnikowskiej, Łódź: 1985, s. 148-174.

[338] A. Gralińska, Nieoficjalne wystawy plastyczne w latach 1980-1989 w Łodzi, Zakład Historii Sztuki Uniwersytetu łódzkiego, Łódź: 1995, mps.

[339] K. Śreniowska, Prasa podziemna stanu wojennego w Łodzi 1982-1987, „Więź” 1994, nr 12, s. 121-129.

[340] W. Domagalski, Niezależny ruch wydawniczy w Łodzi w latach 1977-1989, [w:] Drugi obieg. Zbiór referatów wygłoszonych na seminarium poświęconym niezależnemu ruchowi wydawniczemu w Łodzi, 6 czerwca 1991, Łódź: 1991.

[341] A. Janecki, W. Domagalski, Bibliografia łódzkich wydawnictw niezależnych 1977-1989, Łódź: 1992.

[342] M. Wasiak, Wydawnictwo „Solidarność Walcząca”, Wydawnictwo Społeczne „Fakt”, Łódzki Zespół Oświaty Niezależnej: materiały bibliograficzne, Łódź: 1991.

[343] Granice tego województwa pokrywają się w zasadzie z obszarem, nad którym pieczę sprawuje Oddział IPN w Rzeszowie. Obejmuje on następujące regiony NSZZ „Solidarność”: Rzeszowski, Przemyski, Podkarpacki i Ziemi Sandomierskiej (z siedzibą w Stalowej Woli).

[344] Dwadzieścia lat Solidarności. Kalendarium rzeszowskie, opr. J. Klus, A. Lignarski, J. Szkutnik, Rzeszów: 2000, s. 62-79.

[345] J. Brzeski, A. Roliński, Rzeszowska prasa drugiego obiegu w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej(1980-1990), „Studia Rzeszowskie” 1998, t. V, s. 171-178. Konsekwentnie pomijam tutaj bibliografie odnoszące się do większego obszaru.

[346] Przeciw „Solidarności” 1980-1989: Rzeszowska opozycja w tajnych archiwach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, wybór dokumentów i opr. J. Draus i Z. Nawrocki, Rzeszów: 2000.

[347] J. Draus, Z. Nawrocki, Siła i rozum. Od stanu wojennego do rządów Mazowieckiego, „Studia Rzeszowskie” 1999, t. VI, s. 11-48.

[348] „Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne” grudzień 1996, nr 14. Na końcu numeru umieszczono zarządzenia wojewody tarnobrzeskiego z 13 XII 1981, związane z wprowadzeniem stanu wojennego, tekst deklaracji lojalności oraz listę internowanych w woj. tarnobrzeskim.

[349] I. Tokarczuk, W starciu z totalitaryzmem, rozmowy przeprowadził T. Fredro-Boniecki, Paris: Editions du Dialoge 1994, s. 127-131; I. Tokarczuk, Kazania pod specjalnym nadzorem, materiały zebrała i wstępem opatrzyła L. Żbikowska, Marki-Struga: Michalineum 1996, s. 239-258; Z przemyskiej twierdzy, wybór i opr. L. Żbikowska, Marki-Struga: Michalineum 1999, s. 43, 137-141, 269; I. Tokarczuk, W służbie Kościoła i Narodu, materiały zebrała i wstępem opatrzyła L. Żbikowska, Marki-Struga: Michalineum 1998, s. 264-265. Te ostatnie pozycje mają charakter głównie okolicznościowy i poza publikacją fałszywki z wiosny 1982 roku, która miała skłócić Kościół katolicki z „Solidarnością”, nie wnoszą w zasadzie niczego nowego do spraw poruszanych w pierwszej z książek.

[350] S. Frycz, 13 grudnia na Podkarpaciu, „Nowe Podkarpacie” 11 XII 1996; Z. Besz, „Kysy” z ulicy Poźniacz, „Pogranicze” 14, 7 IV 1998; J. Jaracz, Kronika wypadków wojennych, „Pogranicze” 14 XII 1999,nr 50; R. Fulman, 13 grudnia przed ośmiu laty, „Gazeta Sanocka” 10-20 XII 1989, nr 34.

[351] Lista internowanych 13 grudnia. Region rzeszowski, „San” 30 XII 1989, nr 7, , s. 5-9; S. Alot, Dziennik internowanego, „San” 30 XII 1989, nr 7, s. 6-9;K. Sobiesiak, Wszyscy mieliśmy jechać na białe niedźwiedzie, „A-Z” 16 XII 1991, nr 242, (wspomnienia z internowania Alicji Zych); J. Kwiatkowski, Rewizja celi „643”, „Nowiny” 28 IX 1993, nr 189.

[352] J. Mateusz, Sprawa śmierci S. Kota znowu w prokuraturze, „Nowiny” 6 VIII 1993, nr 158, tamże 24 IX 96, nr 17; J. Kilich, Śmierć w celi „643”, tamże 25 III 1993, nr 59; Śmierć okryta tajemnicą, „A-Z” 24 II 1992, nr 33; Nocą skaczą konie, „A- Z” 29 VI 1992, nr 40.

[353] Nie tylko Popiełuszko. Rozmowa z Januszem Hulskim. Rozmawiał I. Witowicz,„San” 2 VIII 1990, nr 32, s. 5-10; J. Kwiatkowski, Brat J., „Nowiny” 11-13 XII 1998, nr 242.

[354] Z podniesioną przyłbicą. Wszystko za wszystko z oficerem SB. Rozm. M. Nycz, „San”, 3 III 1990; UOP szuka szefa SB, „Nowiny” 29 X 1997, nr 211; S.C., Taka służba. Wspomnienia oficera SB cz.1, „Nowe Podkarpacie” 31 III 1993, nr 3;tamże 21 IV 1993 cz. 2, nr 16.

[355] G. Gościński, Opozycyjne grupy nacisku w Regionie Podkarpacie w latach osiemdziesiątych, Krosno: 1997.

[356] T. Sopel, Niezależny Ruch Chłopski „Solidarność” w Polsce południowo-wschodniej w latach 1980-1989. Dokumenty-wspomnienia-refleksje, Przemyśl: 2000, s. 117-198.

[357] A. Koptyra, Powstanie i działalność NSZZ „Solidarność” w Kombinacie Przemysłowym Huty Stalowa Wola i Regionie „Ziemia Sandomierska” 1980-1981, Stalowa Wola: 2000.

[358] Tamże, s. 125-126. Na marginesie należy wspomnieć, iż część miejscowych działaczy podziemnej „S” zorganizowała pod koniec zeszłego roku sesję o charakterze wspomnieniowym, poświęconą m .in. okresowi stanu wojennego. Referaty z tego spotkania mają zostać wkrótce wydane.

[359] G. Gołojuch, Ludzie „Stalowej Woli”. Historia opozycji antyustrojowej w Stalowej Woli 1980-1989, Instytut Nauk Politycznych UJ, Kraków: 2000, mps.

[360] A. Kyc, Internowanie – tajna broń stanu wojennego, [w:] Z dziejów Solidarności Podkarpackiej 1980-1990, pod red. B. Adamskiego, Krosno: 1992, s. 59-62; G. Gościński, Opozycja na Podkarpaciu w latach 1981-1989, [w:] tamże, s. 63-136; S. Fryc, Nauczycielska Solidarność na Podkarpaciu w latach 1980-1989, [w:] tamże, s. 137-142.

[361] Np. katalog wystawy: Nielegalna Solidarność w latach 1982-1988, Stalowa Wola sierpień 1988; Serwis Informacyjny Zarządu Regionu NSZZ Solidarność w Rzeszowie: wydanie specjalne w 15 – tą rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, 13 XII 1996.

[362] Publikacje te zostały omówione w rozdziale I niniejszego opracowania.

[363] 1. Materiały zgromadzone w Archiwum Państwowym w Lublinie oraz w Oddziałach APL w Chełmie i Radzyniu Podlaskim; 2. Materiały zgromadzone w Archiwum Państwowym w Zamościu; 3. Akta ZSL – dostępne w siedzibie Zarządu Wojewódzkiego PSL w Lublinie; 4. Archiwa Sądów Rejonowych – akta spraw prowadzonych w związku ze złamaniem przepisów Dekretu z 12 XII 1981 roku.

[364] Prasa wydawana w podziemiu – wybór: 1. „Biuletyn Informacyjny NSZZ <<Solidarność>> FŁT Kraśnik”, 1982; 2. „Biuletyn Informacyjny NSZZ <<Solidarność>> Regionu Środkowo-Wschodniego”; 3. „Biuletyn Informacyjny NSZZ <<Solidarność>> Ziemia Puławska: „Wiadomości Bieżące: wydanie wojenne”, Puławy, 1982; 4. „Biuletyn Informacyjny NZS: wydanie wojenne” [Lublin] 1982; 5. „Biuletyn Informacyjny Tymczasowej Komisji Zakładowej NSZZ <<Solidarność>> FSC Lublin”, 1982, 1983; 6. „Biuletyn Informacyjny Ziemi Kraśnickiej: <<Ojczyznę, Wolność Racz Nam>> Red. Kraśnickiej <<Solidarności>> Podziemnej”, Kraśnik, 1982-1983; 7. „Biuletyn Związkowy <<Solidarności>>”, Puławy, 1983; 8. „Głos Młodych”, pismo wydawane przez Młodzieżowy Komitet Oporu, Międzyszkolny Związek Uczniów Szkół Średnich i NSZ w Lublinie, 1982; 9. „Grot. Biuletyn Zastępczej Komisji Zakładowej WSK-PZL Świdnik”, 1982; 10. „Informator NSZZ <<Solidarność>> Region Środkowo-Wschodni, Oddział Kraśnik”, 1982; 11. „Informator Regionalnej Komisji Koordynacyjnej NSZZ <<Solidarność>>”, Chełm, 1983; 12. „Informator Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ <<Solidarność>> FSC Lublin”, 1983; 13. „Informator Tymczasowego Zarządu Regionu Środkowo-Wschodniego”, Lublin, 1982-1983; 14. „Komunikat: Bóg, Honor, Ojczyzna” [rękopis], Lublin, 1982; 15. „Kontra”, pismo Niezależnej Rady Oporu, Lublin, 1983; 16. „Kontrapunkt”, pismo NSZZ „Solidarność” Szkół wyższych w Lublinie, 1982; 17. „Kret”, wyd. Tajne Zakłady Wydawnicze „Gołąb”, Puławy, 1983; 18. „Miesięcznik: opinie, komentarze, analizy. Niezależne pismo NSZZ <<Solidarność>> Regionu Środkowo-Wschodniego”, Lublin, 1982, 1983; 19. „Przegląd Tygodniowy Polskiego Ruchu Oporu”, Lublin, 1982; 20. „Słowo i czyn”, pismo Polskiego Ruchu Oporu, Lublin, 1982; 21. „<<Solidarność>> Nauczycielska: pismo pracowników Oświaty i Wychowania”, Region Środkowo-Wschodni NSZZ „Solidarność”, Lublin, 1981, 1983; 22. „Solidarność Podziemna”, pismo „Solidarności” zamojskiej, 1982; 23. „Solidarność Roztocze: pismo Tymczasowe Międzyzakładowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ <<Solidarność w Tomaszowie Lubelskim>>, Tomaszów Lubelski, 1983; 24. „Wiadomości Poleskie: biuletyn informacyjny NSZZ <<Solidarność>> Regionu Mazowsze Oddział Siedlce i NSZZ <<Solidarność>> Rolników Indywidualnych”, [Siedlce], 1983.

[365] Zbiór ulotek, plakatów, odezw, komunikatów – kopii i oryginałów – wytworzonych w Regionie Środkowo-Wschodnim, głównie zaś w Lublinie, Świdniku i Puławach. Zgromadzone w ramach „Dokumentacji życia społecznego” w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.

[366] Raport z drugiej strony: historia: tajne raporty SB z okresu stanu wojennego, opr. JPP WB, „Gazeta w Lublinie” 1997, nr 290, s. 4;  Spojrzenie z drugiej strony barykady – materiały stanu wojennego, „Pro Patria” 1997, nr 12, s. 2-7.

[367] Katalog jest dostępny w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacinskiego w Lublinie.

[368] Por. W. Biały, Walizka kuriera z Gdańska. Lublin: krótka historia z okresu stanu wojennego, „Gazeta w Lublinie” 1998, nr 291, s. 5; H. Gontarz , Zapisy uczestnika Lipca 80 – Grudnia 81, „Przegląd Rzeczy Polskich”, 1993, nr 1, s.32-35; Opowieści stanu wojennego, notowała J. Rokosz, „Dzień” 1991, nr 240,
s. 8-9; Rajmund Ostrowski, Noc bezpieki, „Tygodnik Zamojski” 1999, nr 49, s. 1, 5; Pamiętnik z tygodnia: pierwsze dni stanu wojennego na łamach <<Sztandaru Ludu>>, wybrała KA, „Gazeta w Lublinie” 1996,
nr 290, s. 4; Szczepan Semczuk, Internowani, „Tygodnik Zamojski” 1991, nr 1, s. 8-9; Śnieg, mróz wojsko.13 grudnia w Lublinie, „Dziennik Lubelski” 1994, nr 240, s. 7.

[369] T. Kruk, W kieszonce munduru. W stanie wojennym byłem w lubelskich jednostkach ROMO, „Gazeta Wyborcza”1991, nr 289, s. 12-13.

[370] R. Szawula, Ośrodek Odosobnienia dla internowanych w Lublinie. Ujęcie monograficzne, Lublin, 1993, Archiwum UMCS,mps.

[371] K. Rorat, Wprowadzenie stanu wojennego. Rekonstrukcja wydarzeń nocy 12/13 grudnia 1981 roku. Lublin 1994, Archiwum UMCS,mps.

[372] R. Szawula, Ośrodek Odosobnienia dla internowanych w Lublinie. Ujęcie monograficzne, Lublin, 1993, Archiwum UMCS,mps.

[373] A. Rusin, Wojna na słowa. Wokół stanu wojennego w lubelskiej prasie oficjalnej i drugim obiegu, Lublin 1994, Archiwum UMCS, mps.

[374] R. Sochaj, Prasa <<drugiego obiegu>> w Lublinie w latach 1975-1989. Zarys problematyki,

[375] Stan wojenny w Polsce. Kalendaria wydarzeń 13 XII-31 XII 1982, red. W. Chudzik, R. Cywiński, I. Kielmel, I. Marczak, Warszawa 1999.

[376] J. Wrona, Lublin w pierwszych dniach stanu wojennego 13 XII 1981 – 13 XII 1982 w świetle kalendarium Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, mps.

[377] W. Sawicki, Akcja Świdnik na Dolnym Śląsku. Przyczynek do dziejów „Solidarności” w stanie wojennym, [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. 1, red. Ł. Kamiński, Wrocław: 1998, s. 126-142.

[378] <<Solidarność>> Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej 1980-2000, red. M. Jędrych, J. Kaczor, A. Padewski, R. Taranko, Lublin: 2000.

[379] S. Fornal, Anteny nad Bystrzycą, Lublin: 1999.

[380] J. Jamiołkowski, W pogoni za złudzeniami. „Solidarność” w Fastach 1980-1992, Białystok: 2000.

[381] Cz. Brodzicki, Moja łomżyńska „Solidarność”, Warszawa: 1999.

[382] „Ludowiec”, Lata przełomu 1980 – 1983 w przeżyciach i odczuciach ludowca (zbiór materiałów), Suwałki: listopad 1999.

[383] J. Beszta-Borowski, Pół wieku zarazy, mps.

[384] P. Bączek, Ksiądz [Sprawa śmierci ks. Stanisława Suchowolca], „Gazeta Polska” 1995, nr 50, s. 10-11; P. Biziuk, Pechowy Ksiądz [Stanisław Suchowolec], Kurier Poranny Wyd. AB, 1995, nr 276: 1.XII, s. 7; P. Bożyk, Był człowiekiem religijnie nienasyconym. O ks. Jerzym Popiełuszce mówi proboszcz parafii Choroszcz. Rozmawia J. Sochoń, „Słowo” 1993, nr 191, nr 193, s. 10; M. Chołodowski, Ile zostaje pamięci. Dziesięć lat od śmierci ks. Jerzego Popiełuszki, „Gazeta w Białymstoku” [Wyd. P] 18 X 1994, nr 243:, s. 4; M. Hryniewicki, Zabić księdza. W środę minęła 10. rocznica śmierci ks. Jerzego Popiełuszki, „Gazeta Współczesna” 21- 23 X 1994, nr 204; A. Suchowierska, Niewygodny Kapłan [Ksiądz Stanisław Suchowolec], „Gazeta Współczesna”, 1-2-3.XII 1995, nr 233. s. 6; K. Klukowska, Nieznani sprawcy [Zabójstwa księży katolickich m.in. ks. Stanisława Suchowolca ], „Tygodnik Solidarność”, 1995, nr 30, s. 1, 10- 11; T. Kubaszewski, Nawrócony na nowo:[D. Ciszewski przewodniczący Regionu Pojezierze NSZZ Solidarność ], „Kurier Poranny” 6 XI 1997, nr 259, s.14.

[385] J. Beszta-Borowski, Nie o to walczyłem. J. Nachiło, „Kurier Podlaski”, 1993, nr 87: 7-9 V s. 1, 3; K. Lachowicz, Głos wołającego na puszczy. Kurier rozmawia z działaczem opozycji od 1977 r., programistą w Uchwytach. Rozmawia L. Krzysztoforski, „Kurier Podlaski” 1990, nr 4: 5-6-7.I. s.1,3; T. Kalinowski, Alek, „Gazeta Współczesna” 1992, nr 142: 24-26 VII, s. 6;P. Lisiewicz, K. Mikurda , Jedni zdradzają, inni przychodzą, „Gazeta Polska” 1994, nr 42, s. 5; J. Niczyporowicz, Dziennik stanu wojny. „Gazeta Współczesna” Magazyn Tydzień 1990, nr 4, s. 4;tamże nr 9, 12-14.I 1990, s. 4; tamże nr 14, 19-21. I.1990, s. 4; tamże nr 19, 26-28. I. 1990, s. 4; tamże nr 24, 2-4. II.1990, s.4; tamże nr 34, 16-18 II.1990, s. 4; tamże nr 39: 23- 25 II.1990, s. 4; tamże nr 44, 2-4.III.1990, s. 4; tamże nr 54:,16-18.III 1990,. s. 4 J. Gadek, Dwie minuty wolności [wspomnienia działaczy NSZZ Solidarność Region Białystok], „Gazeta Współczesna”, 1994, nr 242: 16-18. XII. s.12-13; D. Wroniszewska, Ze starych notatek, „Kontakty” 1989, nr 51; Tamten dzień[wspomnienia trzech mieszkańców Suwałk: internowanego, działacza „S” i działacza szczebla wojewódzkiego PZPR], „Krajobrazy” 1989, nr 51.

[386] J. Broc, Internowanie w Suwałkach. Pierwszy tydzień stanu wojennego, „Tygodnik Suwalski” 1992, nr. 50-52; K. Litwiejko, Internowani w grudniu 1981 r. w regionie białostockim, „Białostocczyzna” 1998, nr 3; B. Kulewicz, Internowani [w pierwszych dniach stanu wojennego w Giżycku], „Gazeta Giżycka” 1995, nr 49- 50, s. 5; A. Kupis, Pensjonariuszki z Gołdapi, „Gazeta Współczesna” 1992, nr 172: 4-6 IX, s. 1, 13; M. Seroka, W Gołdapi nawet w kwietniu jest zima [spotkania kobiet internowanych w styczniu 1982], „Życie” 1998, nr 232:3-4 X, s.7-8; Mariusz Szczygieł, Nad naszą sielanką [wspomnienia internowanych w Gołdapi], „Gazeta Wyborcza” 1992, nr 207: 3 IX; (wip), Przeszłość znaczona cierpieniem: Gołdap [zjazd kobiet internowanych w czasie stanu wojennego w Gołdapi], „Kurier Poranny” 1992, nr 184: 31 VIII, s. 5; K. Bondaryk, Komitety Obrony Więzionych za Przekonania w Białymstoku, „Białostocczyzna” 1992, nr 2/26, s. 24-26.

[387] J. Gadek, Kryptonim Jodła, „Gazeta Współczesna” 1991, nr 239:13-15.XII. s.1,3-4; M. Kietliński, Białostocka opozycja młodzieżowa w latach 1982 – 1989, „Białostocczyzna” 2000, nr 2; M. Leszczyński, Personalia, „Gazeta Współczesna” 1993, nr 30: 12-14 II s. 5; W. Łowiec, Personalia, „Gazeta Współczesna” 1993, nr 98: 21-23, s. 4; Kalendarium dekady (wydarzenia lat 1980-1982), „Gazeta Współczesna” 1989, nr 287: 13 XII. s. 23, nr.288: 14 XII. s. 4; Proces studentów białostockich 1982 – 1983, „Rubieże” 1992, nr 1.

[388] K. Litwiejko, Wydawnictwa niezależne 1980–1990, mps.

[389] M. Kietliński, Kalendarium NSZZ „Solidarność” Region Białystok, 1980-1989, Białystok 2000.

[390] K. Bondaryk, Niezależne Zrzeszenie Studentów w latach 1980-1981, Białystok 1999.

[391] M. Stanowska, J. Mantel–Niećko, H. Suwała, B. Chmiel, E. Pankiewicz, Wykaz represjonowanych pracowników i studentów Uniwersytetu Warszawskiego, [w:] J. Mantel–Niećko, Próba sił. Źródła do dziejów Uniwersytetu Warszawskiego po 13 XII 1981, Warszawa: 1991.

[392] E. Pankiewicz, Z rozwagą lecz bez strachu. Z dziejów Wydziału Humanistycznego filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, [w:] Miasto, region, społeczeństwo, Białystok: 1992.

[393] M. Rehorowska, Internowane w Gołdapi, styczeń – lipiec 1982 r., Stalowa Wola – Gołdap 1998; P. Bryszkowski, Getto w Gołdapi, Bydgoszcz: 1999.

[394] Z. Branach, Sam płonął i nas zapalał, Bydgoszcz: 2001.

[395] Aneta Łapińska, NSZZ „Solidarność” w Białymstoku w okresie stanu wojennego (grudzień 1981 - lipiec 1983), Białystok 1997, mps.

[396] P. Olędzki, Mechanizmy kontestacji – młodzież przeciwko systemowi. Polska 1980 – 1991, maszynopis, Białystok: 1999.

[397] W praktyce bierzemy pod uwagę obszar Oddziału warszawskiego IPN (dawne województwa - ciechanowskie, olsztyńskie, ostrołęckie, płockie, radomskie oraz warszawskie).

[398] T. Bochwic, Narodziny i działalność „Solidarności Oświaty i Wychowania 1980- 1989, Warszawa: Tysol Sp. z o.o. 2000.

[399] Wybór źródeł do historii „Solidarności” Oświaty i Wychowania 1980- 1989. Zebrał i opr. J. Żurek, t. 2, Warszawa: Tysol Sp. z o.o. 2000.

[400] J. Pawłowicz, Nieznani bohaterowie. Leksykon opozycji antykomunistycznej w województwie płockim 1980- 1989, Cz.1: Oficyny i wydawnictwa podziemne, Płock: nakł. autora 1995; Cz. 2: Organizacje opozycji antykomunistycznej, Płock: nakł. autora 1998.

[401] J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-1989, t. 1, Warszawa: Ośrodek „Karta” 2000.

[402] W. Kulerski, Bez Tytułu, Warszawa: Krąg 1991.

[403] Rewolucja kulturalna w Instytucie Badań Jądrowych 13 XII 1981 – 1989., opr. A. Szarkowski i in., Warszawa: Archiwum Solidarności 1990.

[404] J. Popiełuszko, Homilie, Warszawa: „Słowo” 1984.

[405] Stan wojenny w Polsce. Dokumenty i materiały archiwalne 1981-1983, pod red. nauk T. Walichnowskiego, Warszawa: Wydawnictwo „Comandor” 2001.

[406] W. Woroszylski, Dziennik internowania grudzień 1981- luty 1982. Białołęka- Jaworze, Warszawa: „Tygodnik wojenny” 1982.

[407] „Fakty” [miesięcznik NSZZ “Solidarność” regionu Mazowsze], styczeń-luty 1982, nr 1-2.

[408] A mury runą, runą, runą... Pamiętniki internowanych, Warszawa: CDN 1983.

[409] Głosy zza muru. Wiersze i piosenki z obozów dla internowanych (grudzień 1981 - listopad 1982), Warszawa: Wyd. „W” 1984 [zakłady m.in. z terenu Mazowsza].

[410] Z. Bujak, Prawda raz powiedziana...,Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza 1987.

[411] Z. Bujak, Przepraszam za „Solidarność”, Warszawa: BGW 1991.

[412] W. Bereś, K. Burnetko, Tylko nie o polityce. Wywiady „Promienistych”, Paryż: Instytut Literacki 1989 [wywiady z twórcami i kierownikami poligrafii „Tygodnika Mazowsze”].

[413] Jak się robiło pismo podziemne. Z redakcją „Tygodnika Mazowsze” rozmawia A. Friszke, „Więź” 1989, R. 32, nr 10, s. 80-94.

[414] Z. Gluza, K. Madoń–Mitzner, G. Sołtysiak, W stanie,Warszawa: „Karta” 1991

[415] E. Poliński, „Chcieli nas tylko spacyfikować” [fragm.], „Tygodnik Solidarność” 1996, nr 50, s. I-III [dodatek].

[416] F. Drzewiński, „Cela numer 28”, „Gazeta Wyborcza” 1997, nr 289, s. 16-18 [dodatek].

[417] K. Łabędź, Opozycja polityczna w Polsce w okresie stanu wojennego, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski 1989.

[418] J. Holzer, K. Leski, Solidarność w podziemiu, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie 1990.

[419] J. Żurek, NSZZ „Solidarność” w Warszawie i Regionie Mazowsze (1980 – 1981), Warszawa 2000, Biuro Edukacji Publicznej IPN, mps.

[420] B. Dembowski, W. Rodowicz, W dziele pomocy Więźniom politycznym, [w:] Świadectwo drogi, pod red. J. Płazy, Warszawa: 1998.

[421] P. Nitecki, Znak zwycięstw. Ksiądz J. Popiełuszko (1947-1984), Warszawa: Instytut wydawniczy Pax, Warszawa 1998.

[422] H. Głębocki, Konspira, [w:] „Solidarność” 20 lat później, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen - Tysol sp. z.o.o 2000.

[423] Z. Złakowski, „Solidarność” olsztyńska w stanie wojennym i latach następnych, Olsztyn: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne 2001.

[424] Z. Złakowskiego, „Solidarność” olsztyńska w latach 1980-1981, Olsztyn: 2000.