KSZTAŁTOWANIE SIĘ CYWILNEGO KIEROWNICTWA KONSPIRACJI
1. Konspiracja w okupowanym kraju a koncepcje rządu na emigracji w okresie wrzesień 1939 r. - czerwiec 1940 r.
W ramach przygotowań do wojny został opracowany dekret Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej „o sprawowaniu zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi, o organizacji naczelnych władz wojskowych i o komisarzach cywilnych od chwili mianowania Naczelnego Wodza”, który miał być ogłoszony z chwilą wybuchu wojny [1] . Nastąpiło to dnia 1 września 1939 roku [2] .
Zgodnie z opublikowanym dekretem, 2 września powołany został Główny Komisarz Cywilny - dotychczasowy wojewoda poleski płk Wacław Kostek-Biernacki [3] . Przysługiwały mu uprawnienia naczelnych władz administracji rządowej (z wyjątkiem: wojska, sprawiedliwości, kolejnictwa oraz poczt i telegrafów) w sprawach łączących się bezpośrednio z działaniami zbrojnymi oraz w sprawach mających związek z obronnością państwa. W tej drugiej grupie mieściło się: zwalczanie akcji antypaństwowej, utrzymanie porządku i bezpieczeństwa publicznego, ochrona obiektów przemysłowych i użyteczności publicznej, zapewnienie świadczeń osobistych i rzeczowych oraz odpowiednich warunków zdrowotnych ludzi. W sprawach tych Komisarz Cywilny działał w myśl wytycznych i instrukcji Naczelnego Wodza, a jego biuro wchodziło w skład Kwatery Głównej.
Również na szczeblu dowództw Armii powołani zostali Komisarze Cywilni, m.in.: mjr rez. Stefan Starzyński (Armia „Warszawa”), mjr dypl. rez. Kazimierz Jurgielewicz (Armia „Lublin”), dr Maciej Łach (Armia „Kraków”), Jan Mieszkowski (Armia „Małopolska”) [4] . Do ich zadań należało przedstawianie dowódcom związków operacyjnych spraw administracyjnych na podlegającym im obszarze operacyjnym. Komisarze działali w myśl wskazówek Głównego Komisarza Cywilnego [5] .
Wacław Kostek-Biernacki wycofywał się wraz z Kwaterą Główną Naczelnego Wodza. W Brześciu nad Bugiem 8 września został przydzielony do biura Głównego Komisarza płk dypl. Bolesław Świdziński [6] , który wzmocnił szczupły personel Biura Głównego Komisarza (sekretarz i dwóch szefów wydziałów). We współpracy z administracją rządową W. Kostek-Biernacki starał się utrzymać porządek na kurczącym się terenie Polski nieokupowanej [7] . W dniu 9 września został wydany rozkaz Naczelnego Wodza o uporządkowaniu tyłów. W rozkazie tym wyznaczono główne zadania: opanowanie bezładnej ewakuacji ludności cywilnej, reorganizacja Policji Państwowej, zwalczanie akcji dywersyjnych. W następstwie tego rozkazu zostało wydane rozporządzenia podpisane przez gen. dyw. Felicjana Sławoja Składkowskiego [8] - ministra spraw wewnętrznych, gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego - ministra spraw wojskowych, oraz W. Kostka-Biernackiego - o militaryzacji Policji Państwowej [9] . Na południowo-wschodnich kresach (Brzeżany, Złoczów) zajmowała się także, obok oddziałów wojskowych, zwalczaniem antypaństwowych wystąpień OUN [10] . W dniach 10-13 września zostały wydane przez Naczelnego Wodza rozkazy o obronie „przedmościa rumuńskiego” [11] . Przed Głównym Komisarzem Cywilnym stało zadania zapewnienia bezpieczeństwa zaplecza walczącego wojska na terenie województw lwowskiego i stanisławowskiego. Agresja ZSRR w dniu 17 września przekreśliła polskie koncepcje. W zmienionej sytuacji zapadły decyzje o przejściu władz państwowych oraz wojska do Rumunii i na Węgry [12] . Główny Komisarz Cywilny przekroczył 18 IX 1939 roku pod Kutami granicę państwa wraz z KG NW, udając się do Rumunii, gdzie został internowany. W dniu 30 września prezydent RP Władysław Raczkiewicz podpisał dymisję „Ministra Głównego Komisarza Cywilnego” [13] .
Przed opuszczeniem kraju, Naczelny Wódz wydał rozkaz o utworzeniu, na bazie dywersji pozafrontowej, organizacji konspiracyjnej na wzór POW. We Włodzimierzu Wołyńskim były wojewoda wołyński Henryk Józewski uzyskał zgodę na organizowania partyzantki, na terenach Wołynia i Polesia [14] . Były komendant POW na wschodzie próbował organizować podległą sobie partyzantkę w oparciu o pracowników służby leśnej i marynarzy Flotylli Pińskiej, a miejsce postoju sztabu mieściło się w Stolinie. Jednakże po 17 września doszedł do wniosku, iż nie ma możliwości kontynuowania dotychczasowej działalności.
Sieć dywersji pozafrontowej była organizowana od lat dwudziestych przez Oddział II Sztabu Generalnego WP, z zadaniem wystąpienia w czasie wojny, z akcjami dywersyjnymi na terytorium wroga lub zajętym częściowo terytorium Rzeczypospolitej [15] . Sieć ta składała się z niezależnych grup, ściśle zakonspirowanych, rozmieszczonych w terenach przygranicznych. Wiosną 1939 r. nastąpiła dalsza rozbudowa dotychczas istniejącej sieci, przystąpiono do organizowania rejonów dywersyjnych, m.in. Podhale, Zagłębie Dąbrowskie. W lipcu przystąpiono do zaopatrywania poszczególnych grup dywersyjnych w broń i materiały wybuchowe. Latem 1939 r. utworzono w Warszawie ośrodek koordynacyjny nazywany „Komitetem Siedmiu” („K.7”), w skład którego wchodzili oficerowie Oddziału II oraz pracownicy MSZ: mjr Feliks J. Ankernstein, mjr Edmund Charaszkiewicz, Wiktor Tomir Drymmer, Tadeusz Kawalec, Alfred Kowalski, kpt. Wojciech Lipiński, dr Władysław Józef Zaleski. Szefem organizacji dywersyjnej na Mazowszu został ppłk Witalis Jakub Chmura ze Straży Granicznej. Do organizacji przyjęto pracowników służby wywiadowczej Straży Granicznej oraz członków partii politycznych (SN, SL, PPS). Po przeszkoleniu na specjalnych kursach, członkowie sieci zostali zorganizowani w patrole dywersyjne, liczące od trzech do dziesięciu osób. Celem dla patroli miały być „tory kolejowe i mosty, wieże ciśnień, elektrownie i transformatory, parowozy, samochody, czołgi i samoloty na lotniskach oraz mp (miejsca postoju) dowództw nieprzyjacielskich” [16] .
Od początku wojny część tych grup rozpoczęła akcje sabotażowo-dywersyjne i partyzanckie. Po zakończeniu działań zbrojnych przez regularne oddziały Wojska Polskiego oraz przejściu tych oddziałów do Rumunii i na Węgry, członkowie dywersji pozafrontowej przystąpili do tworzenia organizacji konspiracyjnych [17] .
Najdłużej z wymienionych (do 28 września 1939 r.) działał powołany 8 września [18] Komisarz Cywilny Dowództwa Obrony Warszawy mjr rez. Stefan Starzyński [19] . W skład jego biura wchodzili: mjr rez. Stanisław Więckowski – łącznik do różnych instytucji; Stefania Chmielińska-Witkowska, Marek Świątkowski - sekretarze; ppłk rez. dr Leon Nowodworski [20] - zagadnienia prawnicze; Aleksander Ivánka, dyrektor wydziału finansowego Zarządu Miasta - finanse; Juliusz Kaden-Bandrowski, Michał Skoczyński – prasa i cenzura; Jan Czerniakowski, Zofia Szulcowa – sprawy ogólne; Henryk Pawłowicz – szef służby administracyjnej; Antoni Olszewski, dyrektor wydziału technicznego ZM– szef służby technicznej; Konrad Orzechowski, dyrektor wydziału szpitalnictwa ZM – szef służby sanitarnej; Julian Kulski [21] , wiceprezydent m. Warszawy – komendant OPL miasta; płk dypl. Marian Czerniewski, dyrektor wydziału kwaterunkowego ZM, oraz ppłk Adam Wincenty Englert, dyrektor Archiwum Miejskiego - zastępcy; mjr rez. Janusz Regulski – komendant główny Straży Obywatelskiej [22] ; dr Jan Gebethner [23] , Bronisław Barylski - zastępcy; płk Stanisław Gieysztor [24] - komendant Straży Ogniowej [25] ; Mieczysław Dębski – komendant główny Ochotniczych Batalionów Pracy [26] ; Klemens Frelek - zastępca; Artur Śliwiński [27] – przewodniczący Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej [28] ; Witold Staniszkis [29] - wiceprzewodniczący; Wacław Lachert – prezes PCK [30] , Stefan Dziewulski - wiceprezes [31] .
W dniu 15 września ukazał się pierwszy numer „Dziennika Urzędowego Komisarza Cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy” [32] . W tym samym czasie S. Starzyński powołał Edmunda Rudnickiego na stanowisko dyrektora Polskiego Radia [33] . Od 17 do 24 września Komisarz Cywilny sporządzał Raporty sytuacyjne [34] .
Równocześnie 16 września S. Starzyński wyznaczył delegatów Komisarza Cywilnego dla poszczególnych dzielnic, zostali nimi: Stefan Zbrożyna - Warszawa-Północ, Marceli Porowski [35] - Warszawa-Południe, Marian Borzęcki [36] - Warszawa-Śródmieście, Jan Delingowski - Warszawa-Praga [37] . Działał również Komisariat Cywilny Obrony Pragi w składzie: Bronisław Chajęcki [38] (mianowany 11 września) – Komisarz Cywilny; rtm. Jan Leopold Kronenberg – łącznik wojskowy; Henryk Stypułkowski – szef wydziału ogólnego; Mieczysław Matuszewski – szef wydziału aprowizacyjnego; Aleksander Władysław Zawadzki, wicedyrektor wydziału finansowego ZM – szef wydziału finansowego; Zdzisław Groblewski – szef wydziału opieki społecznej; Władysław Janiszewski – szef wydziału technicznego; dr Juliusz Majkowski – szef wydziału sanitarnego [39] ; Wacław Kowalski – szef ewakuacji ludności; Franciszek Erhardt, Stanisław Święcicki – szef bezpieczeństwa; Antoni Szyller – komendant Straży Obywatelskiej; J. Delingowski, dyrektor wydziału ewidencji ludności ZM – starosta Pragi [40] .
Warszawa stała się także punktem spotkań politycznych działaczy opozycyjnych. W pierwszych dniach września (2-4) odbywały się rozmowy, w których brali udział: gen. dyw. Władysław Sikorski, Karol Popiel [41] - SP, płk dypl. dr Izydor Modelski [42] - SP, mjr Julian Malinowski - SP, Władysław Tempka [43] - SP, Maciej Rataj [44] - SL, Aleksander Ładoś [45] - SL. W trakcie rozmów oceniano sytuację polityczną i wojskową, zastanawiano się także nad utworzeniem rządu. Padały propozycje objęcia funkcji premiera przez M. Rataja lub W. Sikorskiego. Jednakże ostatecznie zdecydowano o czekaniu na dalszy rozwój wypadków i przeniesieniu się polityków opozycyjnych do Lwowa [46] .
W dniu 17 września w Warszawie miała miejsce próba powołania nowego rządu z gen. dyw. Juliuszem Rómmlem [47] na czele. W tym samym dniu gen. J. Rómmel wystosował depeszę do Naczelnego Wodza: „Sytuacja może wymagać dla mnie pełnomocnictw politycznych, proszę (o dyrektywy)” [48] . W wyniku przeprowadzonych rozmów doszło do poniechania pomysłu powołania rządu, utworzono natomiast Komitet Obywatelski „celem reprezentowania interesów społecznych i gospodarczych ludności stolicy”. Komunikat o powstaniu Komitetu Obywatelskiego został wydany przez dowódcę armii 20 września. W skład Komitetu weszli: M. Borzęcki, ks. Zygmunt Choromański, Józef Evert, J. Gebethner, J. Kulski, Zdzisław Lubomirski, prof. Bolesław Miklaszewski, Mieczysław Niedziałkowski, Jan Pohoski, prof. Wacław Paszkowski, M. Rataj, dr Józef Rożniecki, A. Śliwiński, prof. W. Staniszkis, Zygmunt Zaremba; w późniejszych dniach skład Komitetu uzupełnili: Czesław Klarner [49] , L. Nowodworski, J. Regulski, Antoni Snopczyński i Andrzej Wierzbicki [50] .
Wśród kadry oficerskiej i kierownictwa cywilnej obrony Warszawy - wobec nieuchronnej kapitulacji [51] - kształtowała się koncepcja powołania organizacji konspiracyjnej. W Warszawie pierwszy wysunął taką ideę S. Starzyński już 7 września, podobne plany miał gen. bryg. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, który przedarł się, po bitwie nad Bzurą, do stolicy 21 września [52] . W wyniku przeprowadzonych rozmów, w dniu 25 września w podziemiach gmachu PKO powstał zawiązek komendy konspiracji. Skład przedstawiał się następująco: gen. M. Karaszewicz-Tokarzewski („Torwid”, „Doktór”) – komendant; chor. Ryszard Jamontt-Krzywicki („Szymon”) [53] - adiutant; kpt. Emil Kumor („Krzyś”) – referent organizacyjno-werbunkowy; Janina Karasiówna („Bronka”) [54] - sekretarka; Halina Krzyżanowska („Suzuki”) - skarbnik; Władysława Macieszyna („Sława”) – łączniczka ze stronnictwami politycznymi; kpt. Edward (ω) Fröhlich („Wesołowski”) - ochrona [55] . Dnia 26 września przyleciał samolotem PZL-46 „Sum” do Warszawy wysłannik Naczelnego Wodza mjr dypl. Edmund Galinat, członek kierownictwa dywersji pozafrontowej [56] , mianowany 17 września przez marszałka E. Śmigłego-Rydza [57] komendantem mającej postać organizacji konspiracyjnej Związek Walki Zbrojnej o Niepodległość [58] . Generał J. Rómmel wobec podjęcia decyzji o pójściu do niewoli, przekazał E. Galinata [59] do dyspozycji gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego.
Organizatorzy Służby Zwycięstwu Polski wychodzili z założenia, że administracja konspiracji krajowej winna być sformowana zgodnie z przepisami i tradycjami państwowymi Polski [60] . Twierdzili, iż walka sektora cywilnego konspiracji spowoduje konieczność zaangażowania całokształtu życia narodowego. Sektor ten powinien obejmować zawiązki administracji państwowej, samorządowej, szkolnej, gospodarczej i politycznej. Za podstawę organizacji przyjęto, wciąż obowiązujący, dekret Prezydenta RP z 1 września 1939 r. Dlatego też twórcy SZP planowali powołanie Komisarzy Cywilnych. Wytyczne organizacyjne SZP zostały zaakceptowane w dniu 25 września 1939 r. [61]
Pozostający Komisarzem Cywilnym do czasu mianowania następcy [62] - S. Starzyński - oraz M. Niedziałkowski przyjęli na siebie obowiązek zorganizowania propaństwowego społeczno-politycznego zaplecza działalności konspiracyjnej Dowódcy SZP - gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego. Wkrótce, bo już 10 października została utworzona Główna Rada Polityczna SZP (Rada Główna Obrony Narodowej), do której weszli przedstawiciele partii politycznych: PPS – M. Niedziałkowski (potem Kazimierz Pużak), SL – M. Rataj (potem Stefan Korboński), SN – L. Nowodworski (potem W. Staniszkis, następnie Aleksander Dębski), SD - Mieczysław Michałowicz [63] . Rada ustaliła, iż „będzie tymczasową reprezentacją polityczną kraju, do czasu uregulowania tej sprawy przez Rząd RP” [64] .
W statucie SZP określono funkcje Rady Głównej Obrony Narodowej i Komisarza Cywilnego - Rada Główna miała sprawować kierownictwo polityczne działalności SZP, a zgodnie z jej uchwałami działały Rady Obrony Narodowej przy dowództwach wojewódzkich [65] , zaś Komisarz Cywilny był drugim zastępcą Dowódcy Głównego SZP i jednocześnie szefem Oddziału II, a podlegały mu referaty: studium okupacji niemieckiej, rosyjskiej, zagranicy, propagandy, zbiórki środków pieniężnych i kontroli wydatków oraz sekretariat Rady Głównej [66] .
Na szczeblu centrali Komisarzem Cywilnym, po aresztowaniu S. Starzyńskiego (27 X 1939 r.), był M. Niedziałkowski („Mek”) [67] - aresztowany 22 XII 1939 r., zastępcą zaś – L. Nowodworski [68] . Równolegle z pracami w centrali rozwijała się działalność organizacyjna SZP w terenie. Powstawały Dowództwa Wojewódzkie, gdzie zostali także powołani Komisarze Cywilni, którzy stali na czele lokalnych komitetów porozumiewawczych stronnictw politycznych. Komisarzami Cywilnymi zostali: Lublin - Stefan Lelek-Sowa („Sawicki”, „Stefan”) - 14 X 1939 r.; Kraków - Tadeusz Orzelski („Tadeusz”) - 18 X 1939 r.; Kielce - Stefan Artwiński („Stary”) - w październiku 1939 r. [69] W czasie pobytu gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego w Krakowie (16-19 październik) doszło do uzgodnienia połączenia wysiłków organizacyjnych SZP i Organizacji Orła Białego [70] . Równocześnie gen. „Torwid” mianował T. Orzelskiego Komisarzem Cywilnym w Krakowie oraz „kilku członków Krakowskiej Okręgowej Rady Politycznej” [71] . Do Rady weszli: T. Orzelski, Józef Cyrankiewicz („Adam”) - PPS, Kazimierz Kierzkowski („Prezes”) [72] - OOB, Ludwik Muzyczka („Jacek”, „Sułkowski”) [73] - OOB [74] . Na przełomie października i listopada powstała Rada Obrony Narodowej w Lublinie, na której czele stał przewodniczący Zarządu Okręgu OOB S. Lelek-Sowa, a skarbnikiem został Jan Skibiński [75] .
W listopadzie 1939 r. przebywał w Krakowie i w Warszawie emisariusz z Francji rtm. Jerzy Feliks Szymański. Przeprowadził on szereg rozmów z przedstawicielami różnych partii politycznych. Wśród tych rozmówców znaleźli się: M. Niedziałkowski, N. Barlicki, K. Pużak - PPS; W. Witos, Stanisław Mierzwa [76] , M. Rataj - SL; Franciszek Kwieciński [77] - SP; R. Świętochowski; A. Dębski, Stanisław Jasiukowicz [78] , W. Staniszkis, Roman Rybarski, S. Rymar - SN. Rotmistrz J. Szymański, po wypełnieniu misji, wrócił do Paryża w początkach grudnia tr. [79]
Odmienna sytuacja istniała na terenach wschodnich Rzeczypospolitej. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami Lwów był miejscem spotkania polityków opozycyjnych. W rozmowach we Lwowie od 9 do 12 września brali udział: K. Popiel, gen. broni Józef Haller [80] , gen. bryg. dr Marian Kukiel [81] , gen. W. Sikorski, Zygmunt Nowakowski [82] , prof. Stanisław Kot [83] , gen. broni Lucjan Żeligowski [84] , płk Kazimierz Stefczyk. Zrodziła się tutaj myśl powołania Komitetu Ocalenia Publicznego w składzie: gen. W. Sikorski, gen. Kazimierz Sosnkowski [85] , gen. J. Haller. Pomysł ten nie został zrealizowany, w wyniku sprzeciwu kandydatów i gen. W. Sikorski opuścił Lwów, udając się na poszukiwania Naczelnego Wodza. Również większość polityków prowadzących rozmowy wyjechała ze Lwowa [86] . Część z nich brała aktywny udział w obronie miasta, gen. M. Kukiel był od 14 września szefem działu propagandy w Dowództwie Obrony Lwowa gen. bryg. Władysława Langnera [87] . Utworzono także Straż Obywatelską, na czele której stanął gen. dyw. Władysław Jędrzejewski [88] .
Po poddaniu Lwowa Armii Czerwonej (22 IX 1939 r.) [89] rozpoczął się proces tworzenia ośrodka kierowniczego konspiracji. W październiku na czele Polskiej Organizacji Walki o Wolność stanęli gen. dyw. Marian Żegota-Januszajtis („Karpiński”) [90] , gen. bryg. Mieczysław Boruta-Spiechowicz („Kopa”) [91] i ppłk rez. Antoni Jakubski [92] . Powołano również Tymczasowe Przedstawicielstwo Rządu Polskiego, w skład którego weszli: kpt. rez. Adam Świeżawski - SN, A. Jakubski, por. Adam Wierciński, Stanisław Wierzyński [93] . Tymczasowe Przedstawicielstwo w związku z wyznaczonymi na 29 października wyborami do Konstytuanty Ukraińskiej wydało ulotkę wzywającą do bojkotu [94] . Dnia 26 października został aresztowany gen. M. Żegota-Januszajtis [95] , a gen. M. Boruta-Spiechowicz zdecydował się na wyjazd do Francji, aby przeprowadzić rozmowy z gen. W. Sikorskim. Jednakże 14 listopada przy przekraczaniu granicy rumuńskiej również i on został aresztowany [96] .
Jednocześnie, w październiku 1939 r. odbyło się u dr. Stanisława Olszewskiego spotkanie działaczy politycznych, w którym udział wzięli: prof. Eugeniusz Romer [97] , prof. Ryszard Ganszyniec [98] , Antoni Stankiewicz, Adam (ω) Kuryłowicz [99] , Jan Szczyrek [100] , Samuel Herschtahl, Stanisław Tabisz [101] , Artur Kopacz. Zebrani nie zdecydowali się jednak wówczas na utworzenie organizacji konspiracyjnej. W końcu października powstała organizacja społeczno-wojskowa pod nazwą Rewolucyjny Związek Niepodległości i Wolności, utworzona przez: Romualda Tyczyńskiego [102] - „Siew”, Jerzego Matusa [103] - SL, Józefa (ω) Kuleszę, inż. Bolesława Zubrzyckiego - SD, Wiesława Proczke - Syndykaliści, dr. Bolesława Steina i Michała Langa. W ramach RZNiW funkcjonowały dwa Komitety Krajowe (Wydziały) - jeden dla okupacji sowieckiej, drugi - dla okupacji niemieckiej. Każdy z nich miał utworzyć następujące działy: robotniczy, wiejski, inteligencki, informacyjno-polityczny, organizacyjny, wojskowy, propagandowy. Komitet Krajowy dla okupacji sowieckiej, mający objąć cały teren okupacji sowieckiej i miasto Wilno, tworzyli J. Szczyrek - PPS, Franciszek Wilk („Bartosz”) - SL, S. Olszewski - SD, Adam Heyda, Michał Lang - ZZZ oraz S. Herschtahl - PPS, Edward Suchorek - „Siew”, Leszek Czarnik [104] - ZHP [105] . Zgodnie z założeniami organizacyjnymi powstało kilka referatów kierowanych przez: M. Langa - organizacyjny; J. Szczyrka - propagandowy; F. Wilka - wiejski; J. Szczyrka i M. Langa - robotniczy; A. Kopacza i L. Czarnika - inteligencji; S. Herschtahla - pracowników umysłowych i wolnych zawodów; A. Heydę - skarbowy. Poza działalnością we Lwowie RZNiW tworzył struktury terytorialne, kierując do poszczególnych ośrodków na ziemiach wschodnich swoich przedstawicieli. W założeniach organizacji miano powoływać Komitety Okręgowe w miastach wojewódzkich oraz Komitety Obwodowe w miastach powiatowych; Komitety miały liczyć od 3 do 5 osób. Do Łucka wysłano Bronisława Pruszyńskiego, do Białegostoku Jana Malawskiego - SL, zaś do Wilna wysłano 2 łączników celem nawiązania kontaktu z Leonidem Abolnikiem (sekretarz okręgowy ZZZ), natomiast do Zagłębia Borysławskiego wyjechała Maria Fiderer - ZNMS. Powstał także Komitet Krajowy dla okupacji niemieckiej [106] . Dla nawiązania kontaktu z rządem gen. W. Sikorskiego zostali wysłani emisariusze: Bolesław Zubrzycki oraz S. Olszewski (12 XII 1939 r.). Aresztowania przeprowadzone przez NKWD w początkach 1940 r. spowodowały rozbicie organizacji.
Odmienna sytuacja istniała na terenie Wileńszczyzny, przyłączonej do państwa litewskiego na mocy układu rosyjsko-litewskiego z 10 X 1939 r. W Kownie do października działało poselstwo RP pod kierownictwem Franciszka Charwata, a attaché wojskowym był płk dypl. Leon Mitkiewicz-Żółtek [107] . Od jesieni 1939 r. do 10 lipca 1940 r. działał w Wilnie oficjalnie Komitet Polski. Jego prezesem był Bronisław Krzyżanowski [108] , a w skład Komitetu wchodzili: Aleksander Zwierzyński - SN, Piotr Kownacki - SN, prof. Witold Staniewicz, dr Jerzy Dobrzański - PPS, Tadeusz Kiersnowski [109] , prof. Stefan Ehrenkreutz [110] - PPS, prof. Konrad Górski, prof. Ludwik Chmaj [111] - SL, Zygmunt Jundziłł [112] , Leon Kulikowski, Antoni Kokociński, Jan Żejmo [113] . Komitet Polski utrzymywał kontakt z mężem zaufania rządu prof. Adamem Żółtowski [114] i jego zastępcą Michałem Tyszkiewiczem [115] . W grudniu tr. powstała w Wilnie Rada Wojewódzka Obrony Narodowej. Tworzyli ją: ppłk Nikodem Sulik („Ładyna”), ks. Kazimierz Kucharski („Szczepan”), ppłk Adam Obtułowicz („Leon”) - sanacja, Bronisław Świątnicki („Ojciec”), szef „Komisariatu Rządu”; kpt. Aleksander Wasilewski („Wład”), z „KR”, por. Julian Pietraszewski („Julian”), z „KR”; dr J. Dobrzański („Maciej”), Witold Świerzewski („Bartek”) - SN, P. Kownacki - SN; mjr Władysław Kamiński („Śliwa”) - sanacja; kpt. Karol Zieliński („Brzoza”). Łącznikiem pomiędzy Dowództwem SZP a poszczególnymi organizacjami został Aleksander Krzyżanowski [116] .
Tak więc zarówno w łonie konspiracji skupionej wokół gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego, jak i w przypadku innych organizacji konspiracyjnych w okupowanym kraju, sprecyzowano plan powołania jednej organizacji konspiracyjnej wojskowo-politycznej i przystąpiono do stopniowej jego realizacji. Jednakże koncepcja ta nie została zaakceptowana przez powstały 30 września 1939 r. w Paryżu rząd gen. W. Sikorskiego. W ramach zaprzysiężonej 1 października Rady Ministrów [117] cywilne sprawy krajowe spoczywały początkowo w rękach A. Ładosia z SL i Mariana Seydy z SN, od 16 października obaj w randze ministrów bez teki [118] . Na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 8 XI 1939 r. gen. broni Kazimierz Sosnkowski przedstawił tezy dotyczące organizacji łączności z krajem oraz projekt powołania komitetu ministrów [119] . Zgodnie z tym projektem całość pracy na terenie kraju powinna być podzielona na dwa działy - ogólny (cywilny) i wojskowy. Działem ogólnym miał kierować Komitet Ministrów, a do jego zadań zaliczył gen. K. Sosnkowski: czynności opiekuńcze, informację i propagandę, łączność polityczną z krajem [120] .
W skład powołanego 13 listopada Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju weszli: gen. K. Sosnkowski jako przewodniczący oraz A. Ładoś, M. Seyda, Jan Stańczyk – z PPS, od 16 października minister opieki społecznej i gen. M. Kukiel [121] . Na swym inauguracyjnym posiedzeniu, 15 listopada, Komitet uchwalił dyrektywy dla kraju, dotyczące stosunku społeczeństwa do okupantów, które nakazywały bojkot polityczny i towarzyski okupantów [122] . Na tym samym posiedzeniu Komitet uchwalił tekst Instrukcji Nr 1 dla mężów zaufania [123] , których sieć planowano powołać w okupowanym kraju [124] . Plany te zostały zrealizowane tylko częściowo. W początkach stycznia 1940 r. Komitet obradował nad Instrukcją Nr 2 dla mężów zaufania. Na tym samym posiedzeniu omawiano list gen. W. Sikorskiego nakazujący prof. S. Kotowi opracowanie projektu stworzenia w kraju sieci „komisarzy politycznych”. Kandydacie na komisarzy mieli zostać wyłonieni przez środowiska społeczne w kraju, a następnie mianowani przez rząd RP w Angers [125] .
Na odcinku wojskowym utworzono 13 XI 1939 r. Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), jego Komendantem Głównym został mianowany gen. K. Sosnkowski („Godziemba”) [126] . Już 4 XII 1939 r. gen. K. Sosnkowski podpisał Instrukcję [nr 1] dla Ob. Rakonia [127] , która przekreśliła plany twórców SZP. W myśl tej instrukcji organizację wojskową podzielono na sześć obszarów podlegających Komendzie Głównej ZWZ we Francji. Pułkownik Stefan Rowecki („Rakoń”) [128] został mianowany komendantem Obszaru nr 1 z siedzibą w Warszawie, natomiast dotychczasowy Dowódca Główny SZP gen. M. Karaszewicz-Tokarzewski („Stolarski”) został wyznaczony na stanowisko komendanta Obszaru nr 3 z siedzibą we Lwowie. Instrukcję przywiózł do Warszawy na początku stycznia 1940 r. kpt. Jerzy Michalewski („Dokładny”) [129] .
Zarówno M. Karaszewicz-Tokarzewski, jak i S. Rowecki próbowali wpłynąć na rząd w kierunku uporządkowania konspiracji wojskowej i cywilnej zgodnie z wcześniejszymi koncepcjami krajowymi. Pierwszy z nich w Meldunku nr 5 z 9 I 1940 r. pisał: „Proponuję [...] Z-ca Kmdta Gł. z pomocnikiem i jego sztabem w Warszawie dla całości - przy nim Ekspozytura Rządu w składzie rozszerzonym w stosunku do obecnego (z przedstawicielem Akcji Katolickiej) z ministrem spraw wewnętrznych [130] jako komisarzem cywilnym na czele. [...] Z-ca wyznaczyłby kandydatów na komendantów okręgów, a mianowałby ich Komendant Główny, który też (lub Szef Rządu) zatwierdzałby propozycję składu Ekspozytury Rządu” [131] . W liście z 1 I 1940 r. M. Karaszewicz-Tokarzewski pisał do K. Sosnkowskiego: „Doprowadźcie, gorąco proszę, do skonstruowania przy nim [Dowódcy ZWZ w Kraju - WG] Ekspozytury Rządu w formie np. jak w statucie dotychczasowym SZP, z Komisarzem Cywilnym ZWZ na czele, który moim zdaniem powinien być członkiem Rządu (np. minister spraw wewnętrznych), co wychowawczo i praktycznie dla dobra całej naszej przyszłości mogłoby mieć zasadnicze znaczenie” [132] .
Generał K. Sosnkowski odpowiedział na te sugestie w dwóch pismach: z 2 i z 16 II 1940 r. W pierwszym stwierdził: „Organizacja polityczna Kraju będzie miała na celu w ostatecznej fazie powołanie do życia Ekspozytury Rządu. Rozważanie sprawy: Ekspozytura Rządu przy Komendzie Wojskowej, czy też odwrotnie Komenda Wojskowa przy Ekspozyturze Rządu, uważam za przedwczesne” [133] . W drugim informował: „Tak więc pośrednio dowiedziałem się, że wydane są dyspozycje wyłonienia Delegatury Rządu i sformułowana została zasada współpracy tej Delegatury z władzami ZWZ na szczeblach wyższych na podstawie równorzędności. Ponieważ organizowanie idzie na razie okupacjami, więc Rząd będzie miał swój odpowiednik w osobie centralnego delegata na okupację, zaś Komenda Główna ZWZ w osobie Komendanta okupacji. Idea Rady Obrony Narodowej, o ile mi wiadomo, też w zasadzie została zaakceptowana. Komendanci okupacji są już wyznaczeni. Delegaci rządu mają być mianowani w myśl propozycji, jakie wysuną stronnictwa we wzajemnym porozumieniu” [134] .
Dlatego w dniu 16 I 1940 r. gen. K. Sosnkowski dokonał zmiany w organizacji ZWZ, ustanawiając komendę okupacji niemieckiej z siedzibą w Warszawie i płk S. Roweckim jako komendantem oraz komendę okupacji sowieckiej z siedzibą we Lwowie i gen. M. Karaszewiczem-Tokarzewskim jako komendantem [135] . Należy tutaj zaznaczyć, że komenda okupacji sowieckiej praktycznie nigdy nie powstała. Generał M. Karaszewicz-Tokarzewski został aresztowany w nocy 6/7 III 1940 r. pod Jarosławiem po przejściu Sanu [136] . Komendy Obszarów nr 2 (Białystok) i nr 3 (Lwów) zostały przejściowo podporządkowane komendantowi okupacji niemieckiej 5 V 1940 r. Mianowany następnie komendantem okupacji sowieckiej płk dypl. Leopold Okulicki („Mrówka”) [137] , wysłany w październiku do Lwowa, został aresztowany w nocy 21/22 I 1941 r. [138]
Na przełomie 1939/1940 r. nastąpiły zmiany w organizacji rządu polskiego we Francji. Wiązały się one z wejściem w jego skład 7 grudnia, w randze ministra, prof. St. Kota [139] (przybyłego ze Lwowa przez Bukareszt i Budapeszt [140] ) i z reorganizacją Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju. W styczniu 1940 r. w skład Komitetu dla Spraw Kraju (KSK) weszli członkowie Rady Narodowej: Tadeusz Bielecki z SN, wiceprzewodniczący Rady Narodowej, i Stanisław Mikołajczyk z SL, wiceprzewodniczący Rady Narodowej oraz minister S. Kot; zastąpili oni M. Seydę i A. Ładosia [141] . Od 4 kwietnia w pracach KSK brał udział K. Popiel podsekretarz stanu w Ministerstwie Opieki Społecznej [142] . Komitet dla Spraw Kraju, w nowym składzie, został dnia 2 lutego poinformowany, że minister S. Kot otrzymał zadanie zmontowania organizacji politycznej w kraju oraz aparatu łączności politycznej z krajem [143] . Na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 13 II 1940 r. minister S. Kot zapowiedział przedstawienie projektu „o oddzieleniu spraw politycznych od wojskowych” [144] .
Na posiedzeniu KSK, 28 lutego, uzgodniono zadania Wydziału Politycznego Prezydium Rady Ministrów [145] : organizacja łączności politycznej z krajem, stworzenie sieci delegatów rządu, informacja i propaganda dla kraju, przesyłanie pieniędzy na działalność konspiracyjną i opiekę społeczną (na ten cel przeznaczono fundusz specjalny [146] ). Wydziałem kierowali kolejno Władysław Banaczyk, Paweł Siudak („Espe”); obaj zaprzysiężeni w dniu 27 IV 1940 r. w Angers do pracy na rzecz okupowanego kraju [147] . Ustalono również zadania dla delegatów rządu, które określono następująco: współpraca z organizacjami politycznymi, współpraca z ZWZ, wykonywanie wszelkich zleceń rządu, kierowanie wszystkimi instytucjami podległymi rządowi, stała łączność z rządem i przekazywanie informacji w relacji kraj-rząd-kraj, organizowanie ratunku przed grabieżą gospodarczą i kulturalną, nadzorowanie akcji społecznej i charytatywnej, gromadzenie materiałów dotyczących polityki okupanta, wydawania dyrektyw w sprawie właściwej postawy Polaków pod okupacją [148] .
W tym samym czasie ( styczeń-luty 1940 r. ) toczyły się w Warszawie rozmowy mające na celu utworzenie Rady Obrony Narodowej. W rozmowach tych brali udział przedstawiciele „Koła” (PPS-WRN), „Trójkąta” (SL), „Kwadratu” (SN) oraz Komendy Obszaru nr 1 ZWZ. W dniu 26 lutego przedstawiciele stronnictw politycznych odstąpili od idei powołania RON i utworzyli Polityczny Komitet Porozumiewawczy (PKP) [149] . Obecni na zebraniu: K. Pużak („Bazyli”), Józef Grudziński („Walenty”) [150] , A. Dębski („Stachurski”), płk S. Rowecki („Inżynier”) i gen. M. Karaszewicz-Tokarzewski („Doktor”) powołali mjr. rez. Tadeusza Kruka-Strzeleckiego („Dyrektor”) [151] na stanowisko sekretarza PKP, uzgodnili oddanie do dyspozycji porozumienia „tej części oddziału polityczno-propagandowego sztabu Zetu [ZWZ], jaka dla prac Komitetu okaże się niezbędna”. [152] Przewodniczyć PKP mieli jej poszczególni członkowie na zasadzie rotacji, zaś pierwszym przewodniczącym został wybrany K. Pużak [153] .
W marcu 1940 r. przedstawiciele stronnictw uznali utworzenie delegatur rządu za niecelowe [154] . W tym samym miesiącu S. Rowecki w dwóch meldunkach przesłał do gen. K. Sosnkowskiego swoje uwagi na temat Delegatur Rządu i RON [155] . Odnośnie koncepcji delegatur w Generalnym Gubernatorstwie (delegat na okupację, na Kraków, na Warszawę, na lewy i na prawy brzeg Wisły) był przeciwny takiemu ich usytuowaniu z uwagi na trudności współpracy z siecią terenową ZWZ. Wnioskował o powołanie delegatów rządu na poszczególne województwa (okręgi ZWZ), za najważniejsze uważał jednak ustanowienie Delegata Rządu na cały Kraj. W meldunku nr 13 z 30 III 1940 r. wnioskował o powołanie Komisarza Cywilnego przy Komendzie ZWZ na okupację niemiecką i proponował na to stanowisko L. Nowodworskiego lub S. Korbońskiego. Przedstawił również proponowany zakres zadań Komisarza Cywilnego: „odciążyć dowódcę wojskowego od szeregu spraw i kontaktów o charakterze polityczno-społeczno-gospodarczym, występować imieniem Komendanta ZWZ wobec społeczeństwa i jego zorganizowanych reprezentacji w celu zapewnienia stałego dopływu ludzi w szeregi ZWZ (służba czynna, rezerwa i pospolite ruszenie ZWZ), jest organem pracy Komendanta ZWZ we wszystkich sprawach związanych z potrzebami ZWZ w myśl dyrektyw Szefa Rządu i Kmdta Gł. ZWZ, ma za zadanie w zastępowaniu Komendanta ZWZ współdziałać przy rozszerzeniu platformy PKP i przeorganizowanie go w RON” [156] .
W marcu 1940 r. płk S. Rowecki przedstawił PKP propozycję powołania szefa koordynacji „do współpracy ze stronnictwami w dziedzinie polityki państwowej, a poza tym jako organu Komendanta Głównego ZWZ dla współpracy ze stronnictwami przy koniecznym już tworzeniu administracji zastępczej”. Potrzeba tworzenia administracji zastępczej wynikała z zaawansowanych prac nad „koncepcją wojenno-powstańczą kraju”. Szefem koordynacji został ppor. rez. Ludwik Muzyczka „Benedykt” [157] , który przystąpił do prac wstępnych i odszukania odpowiednich specjalistów [158] .
W kwietniu 1940 r. gen. K. Sosnkowski nakłaniał S. Roweckiego do nawiązania współpracy z Ryszardem Świętochowskim „cieszącym się zaufaniem rządu” [159] . R. Świętochowski („Kalinowski”), działacz Stronnictwa Ludowego, prowadził długie rozmowy z W. Sikorskim jeszcze we wrześniu 1939 r. w Osmolicach [160] . W połowie października powrócił do Warszawy i rozpoczął działalność konspiracyjną. W krótkim czasie skupił grupę polityków, która przyjęła nazwę Biuro Polityczne. Należeli doń: Marian Borzęcki - SN, Tadeusz Szpotański - PPS, Tadeusz Sławiński („Jan Bezłaski”, „Zawisza”) - wicedyrektor Centralnego Związku Przemysłu Polskiego, Kazimierz Drewnowski - prof. Politechniki Warszawskiej, Marian Kozielewski [161] - komendant Policji Państwowej m. Warszawy, Tadeusz Okulicz. Współpracowali ze R. Świętochowskim: Romuald Tyczyński, Witold Orzechowski, Aleksander Olchowicz, Stefan Witkowski. Politycy z tej grupy znaleźli się wśród rozmówców emisariusza rządu Jerzego Feliksa Szymańskiego („Konarski”), który w listopadzie 1939 r. sondował z polecenia gen. W. Sikorskiego czołowych polityków w kraju na temat ich dalszych zamierzeń oraz stosunku do rządu w Paryżu [162] . W kręgu konspiratorów „Konsolidacji Obrońców Niepodległości” (organizacja W. Orzechowskiego „gen. Longinus”) powstała koncepcja utworzenia Aparatu Administracyjnego jako ekspozytury Rządu Polskiego we Francji [163] . Zgodnie z tym projektem miała powstać Tymczasowa Rada Stanu „która winna być zaaprobowana przez Szefa Rządu Polskiego we Francji, lub przez Niego wyznaczona”. Rada miała także powoływać Radę Wojenną i dowódcę Sił Zbrojnych. Na odcinku cywilnym Rada miała powoływać Obywatelskie Rady Gospodarcze: wojewódzkie, powiatowe i gminne. Ponadto Rada miała powoływać Naczelnika Kadry Bezpieczeństwa Kraju.
W okresie siedmiu miesięcy (listopad 1939 r. - maj 1940 r.) kierowany przez R. Świętochowskiego ośrodek otrzymał ponad 15 mln złotych dotacji. Pieniądze te były wydatkowane na propagandę, opiekę społeczną, finansowanie stronnictw politycznych (m.in. SN, SP, grupa Norberta Barlickiego), jednakże dokładne rozliczenie nie jest możliwe z uwagi na nie prowadzenie księgowości przez R. Świętochowskiego. „Kalinowski” przestrzegał – w korespondencji ze S. Kotem i W. Sikorskim przed SZP i jej przywódcami. Starał się wpłynąć na rząd, aby jego grupie powierzyć kierownictwo konspiracji. W tym celu powołał Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych (CKON), w którym znalazły się: „Racławice”, Organizacja Wojskowa W. Orzechowskiego, Związek Czynu Zbrojnego, część SP, grupa N. Barlickiego, część ONR, Związek Oficerów Rezerwy. W lutym 1940 r. wystąpił z ankietą w sprawie wyboru delegatów rządu. Organizacje skupione w CKON popierały kandydaturę R. Świętochowskiego na delegata rządu, jednakże postulowały zorganizowanie porozumienia wszystkich znaczących stronnictw w kraju. Również W. Sikorski i S. Kot widzieli go w tej roli po uzyskaniu poparcia stronnictw politycznych. Wobec swej dotychczasowej działalności, a zwłaszcza zwalczania PKP, R. Świętochowski nie mógł liczyć na takie poparcie [164] .
Kiedy w maju 1940 r. przybył do Warszawy emisariusz rządu Jan Karski (Kozielewski), który przywiózł uchwalone 16 i 17 kwietnia przez KSK zasady współpracy Delegata Rządu ze stronnictwami politycznymi [165] i ZWZ [166] , stronnictwa skupione w PKP sprzeciwiły się nawiązaniu kontaktu ze R. Świętochowskim. [167] Zresztą nie było go już w Warszawie, gdyż 23 kwietnia wyjechał z myślą przedostania się do Francji. Podróż zakończyła się jednak aresztowaniem na Słowacji, oraz śmiercią w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu.
Ośrodek stworzony przez R. Świętochowskiego funkcjonował nadal i w czerwcu uzyskał wytyczne od kierownika placówki politycznej w Budapeszcie. Józef Fietz-Fietowicz nakazywał „prace Biura Politycznego utrzymać na poziomie Delegatury Rządu” oraz polecił wprowadzenie do Biura Politycznego Franciszka Kwiecińskiego („Karwat”), działacza SP, oraz N. Barlickiego z PPS [168] . Cała instrukcja była sprzeczna z zamiarami rządu, który myślał o dołączeniu CKON do PKP, i spowodowała ostrą reakcję S. Kota (26 VII 1940 r.), nakazującą jej odwołanie. Działalność Biura Politycznego załamała się w drugiej połowie 1940 r. Najpierw ustał dopływ funduszy, następnie - w lipcu - SP weszło w skład PKP, od 1 listopada wycofał się z pracy K. Drewnowski. Nie bez znaczenia było aresztowanie N. Barlickiego (21 kwietnia), M. Borzęckiego (2 maja) i T. Szpotańskiego (19 grudnia) [169] . We wrześniu Tymczasowy Delegat Rządu Jan Skorobohaty-Jakubowski [170] informował o przekazywaniu pieniędzy przez Biuro Polityczne jemu oraz o likwidowaniu działalności Biura [171] . Informacja ta była przedwczesna, członkowie BP prowadzili działalność jeszcze ponad rok czasu. W depeszy z 30 X 1941 r. Delegat Rządu RP informował S. Mikołajczyka: „Z Biura Polit. żadnej gotówki nie otrzymuję i sądzę, że nie otrzymam” [172] . Jednakże w końcu t.r. (listopad lub grudzień) Delegatura otrzymała z BP 661.470 zł, 440 (I), 11 (II), 45 (III), 60 (V) [173] . A jeszcze w październiku 1942 r. przedstawiciele BP informowali Delegata Rządu, iż nie mogą przedstawić dokładnego rozliczenia finansowego swojej działalności [174] .
Akcja R. Świętochowskiego i Biura Politycznego nie była jedyną, która zagrażała dopiero formującej się Delegaturze Rządu. Przedwojenni działacze Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR-ABC) na początku 1940 r. zorganizowali Komisariat Cywilny, który w 1942 r. został przekształcony w Służbę Cywilną Narodu (SCN). Kierownikiem był Kazimierz Gluziński, zastępcą - Stanisław Froelich, a składała się ona z 19 wydziałów i 5 komitetów, skupionych w czterech grupach. Grupa Gospodarcza obejmowała wydziały: finansowy, przemysłowy, handlowy, rolny, statystyczny, Biuro Planowania, Komitet Ekonomiczny. Grupa Wychowania Narodowego (kierownik prof. dr Ludwik Jaxa-Bykowski) skupiała wydziały: wyznań religijnych, oświaty, kultury, Komitet Wychowania Narodowego. Grupa Techniczna - wydziały: robót publicznych, komunikacji, telekomunikacji, Komitet Techniczny. Grupa Prawno-Administracyjna (kierownik Stanisław Kasznica, zastępca Henryk Paprocki) to wydziały: prawny, szefostwa administracji (podlegały mu delegatury terenowe: kielecka, lubelska, lwowska, krakowska), zachodni (podlegały mu delegatury: śląska i pomorska), wschodni, Komitet Administracyjny i Komitet Ustawodawczy. Trzy wydziały podlegały bezpośrednio kierownikowi SCN: organizacyjny, zdrowia i społeczny [175] .
W marcu 1940 r. Komisariat Cywilny zadeklarował poparcie dla rządu gen. W. Sikorskiego na ręce T. Sławińskiego, co wobec przynależności tego ostatniego do Biura Politycznego musiało wzbudzić obawy stronnictw skupionych w PKP. Po mianowaniu Delegata Rządu, kierownik przyszłej SCN odbył rozmowę z Cyrylem Ratajskim [176] i oddał mu do dyspozycji swój aparat. Jednakże, jak pisał K. Gluziński - „z oferty tej nie skorzystano” [177] .
2. Działalność Tymczasowego Delegata Rządu w okresie czerwiec-grudzień 1940 r.
W czerwcu 1940 r. znalazł się w Warszawie emisariusz rządu płk Jan Skorobohaty-Jakubowski („Vogel”) [178] , zaprzysiężony do „pracy krajowej” w pierwszej grupie 27 kwietnia, który przybył jako „tymczasowy Delegat Rządu dla wykonania określonych zadań na obszarze całego kraju”. Przysługiwało mu m.in. prawo zaprzysięgania pracowników i wysłanników powołanych do wykonania zleconych zadań. Instrukcja z końca maja (wyruszył z Francji 25 maja) nakładała na „Vogla” rozległe obowiązki: „wykonywanie zleceń premiera działającego przez ministra Kota, utrzymywanie stałej łączności z rządem celem zapewnienia ciągłego przepływu informacji w relacji rząd-kraj-rząd, nawiązanie współpracy z PKP celem wykonania uchwały KSK co do objęcia porozumieniem wszystkich czterech stronnictw (a zatem wprowadzenia SP do PKP) i przyspieszenia sfinalizowania prac na rzecz tworzenia porozumień wojewódzkich oraz koordynacja innych przejawów życia społecznego w kraju dla wspólnego wysiłku z akcją rządową” [179] .
W drodze do kraju J. Skorobohaty-Jakubowski uczestniczył w konferencji w Belgradzie (29 maja - 2 czerwca), na której zostało przedstawione stanowisko gen. S. Roweckiego w sprawie Delegata Rządu: „Komisarz Cywilny, który by w sprawach wojskowych podlegał bezwzględnie Komendantowi Wojskowemu, z chwilą nadejścia momentu wybuchu powstania zbrojnego musi zostać podporządkowany Komendantowi Wojskowemu w zupełności” [180] .
W chwili gdy „Vogel” przybył do Warszawy, sytuacja uległa zasadniczej zmianie w stosunku do czasu, kiedy wyruszył z Francji. Klęska wojsk francuskich w wojnie z Niemcami i związana z tym ewakuacja rządu polskiego do Londynu spowodowały wysłanie w dniu 18 VI 1940 r. z Libourne do gen. S. Roweckiego depeszy, w której gen. K. Sosnkowski informował: „Jesteście mianowani pełnomocnym zastępcą Komendanta Głównego ZWZ na cały Kraj z prawem samodzielnej decyzji w wypadku utraty łączności z Rządem. W sprawach zasadniczych należy działać w porozumieniu z PKP” [181] .
Pod wpływem sytuacji na froncie zachodnim toczyło się spotkanie „Vogla” z przedstawicielami stronnictw PKP w dniu 28 czerwca. Tymczasowy Delegat Rządu przedstawił zebranym swoje zadania i po dyskusji postanowiono: „podjąć wykonywanie Delegatury Rządu RP z tym, że nastąpi rozszerzenie delegatury w myśl zlecenia Rządu RP” oraz ustalono, że delegatura działać będzie na całym terenie Rzeczypospolitej [182] . Na czele tzw. Zbiorowej Delegatury, utworzonej 3 lipca 1940 r., stanął płk J. Skorobohaty-Jakubowski („Vogel”, „Kaczmarek”), a jej członkami byli: gen. S. Rowecki, K. Pużak, S. Korboński, A. Dębski, T. Kruk-Strzelecki, F. Kwieciński (z nowo wprowadzonego pod koniec lipca SP); sekretariat prowadził J. Michalewski („Heller”) [183] . O fakcie tym powiadomił rząd zarówno S. Rowecki, jak i J. Skorobohaty-Jakubowski. Z uwagi na brak bezpośredniej łączności z Londynem depesza o powstaniu Zbiorowej Delegatury została wysłana z Budapesztu 17 lipca 1940 r. [184]
Dnia 25 lipca Delegatura Zbiorowa wydała wytyczne dla społeczeństwa Nakazy chwili. W ich punkcie 5 pt. Praca niepodległościowa czytamy: „Stały bierny opór, jaki społeczeństwo polskie stosować winno w stosunku do władz i zarządzeń okupantów, nie może wyczerpywać naszej pracy wewnętrznej. Winna być prowadzona intensywna akcja niepodległościowa na wszystkich odcinkach życia. W akcji tej pierwsze miejsce należy przeznaczyć przeciwdziałaniu wpływom germanizacyjnym i rusyfikacyjnym. Należy zawsze utrzymywać czystą bezwzględną linię niepodległościową Wielkiej Polski jako silnego państwa, dzielącego zdziczałych Niemców od barbarzyńskiego Wschodu, i zapewniającego równowagę w tej części Europy oraz będącego oparciem dla innych słabszych narodów, chcących utrzymać jednak swój byt niezależny”, natomiast w punkcie 6 pt. Granica konieczności życiowych zalecano: „Konieczności życiowe nie mogą osłabić zasadniczego stanowiska, tj. oporu. W stosunkach z władzami okupacyjnymi społeczeństwo polskie winno zachować jak najdalej idącą rezerwę. Wysługiwanie się okupantom i zbędna gorliwość przy pełnieniu funkcji urzędniczych jest niedopuszczalna i będzie traktowana jako zdrada narodu Polskiego” [185] .
W tym czasie doszło w kraju do nowej próby sił. Otóż 26 lipca ukazał się w Warszawie dawny „Monitor” i „Dziennik Ustaw”, który przyniósł informację o powstaniu tajnego rządu w kraju. Wywołało to zaniepokojenie S. Roweckiego i „Kaczmarka”, donoszących o tym fakcie natychmiast rządowi w Londynie. Jednakże depesze z Budapesztu doszły do rządu dopiero 11 i 12 sierpnia [186] . „Kaczmarek” domagał się wówczas zatwierdzenia Zbiorowej Delegatury, natomiast kierownik placówki w Budapeszcie J. Fietz-Fietowicz „wytypował 5 osób w kraju jako Delegaturę Rządu” [187] oraz nadesłał do Warszawy deklarację polityków znajdujących się na Węgrzech, uznającą CKON za jedyny ośrodek porozumienia politycznego [188] .
Dla opracowania projektu tworzenia administracji konspiracyjnej powołano specjalną komisję, w skład której weszli: „Kaczmarek”, L. Muzyczka i Stanisław Kauzik [189] . Projekt organizowania administracji został opracowany w ostatecznej formie we wrześniu 1940 r. Zakładał on utworzenie na szczeblu centrali „Urzędu Delegatury”, który miały tworzyć następujące departamenty: spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, pracy, zdrowia, skarbu, przemysłu-rzemiosła i handlu, nauki i oświaty, rolnictwa i wyżywienia, komunikacji, telekomunikacji. Na szczeblu okręgów miano powołać wydziały i dyrekcje analogicznie do departamentów centrali, a delegatury powiatowe miały się składać z referatów odpowiadających dyrekcjom i wydziałom okręgowym. Na wszystkich szczeblach administracji miały być tworzone komórki wojskowe, reprezentujące powstańcze i mobilizacyjne potrzeby ZWZ. Proponowano, aby na szefów departamentów Delegat powołał fachowców z praktyką administracyjną, natomiast obsada stanowisk Delegatów Okręgowych i Powiatowych miała być uzgodniona ze stronnictwami PKP [190] .
Tymczasowemu Delegatowi Rządu został podporządkowany Szef Koordynacji z tworzonym przez siebie aparatem wykonawczym. Utworzone wiosną 1940 r. Biuro Koordynacji początkowo składało się z Szefa - L. Muzyczka („Benedykt”), zastępcy - Stefan Miłkowski („Jeż”), sekretariatu - kierowniczka Halina Batog („Halina”). Po przyjęciu przez PKP projektu organizacji administracji nastąpił dalszy rozwój Biura. Obok S. Miłkowskiego zastępcami szefa zostali: inż. Ryszard Gokieli („Ryszard”) i Hipolit Niepokulczycki („Paweł”). Utworzono Komisję Studiów Ogólnych (społecznych, ustrojowych) z kierownikiem prof. Jabłońskim. Biurem Spraw Wewnętrznych, które zajmowało się sprawami administracyjnymi, ustrojowymi, prawnymi, sprawiedliwości, skarbowymi, zdrowia i opieki społecznej, kierował S. Miłkowski. Kierownikiem Biura Ekonomicznego, prowadzącego prace w dziedzinie przemysłu, rolnictwa, komunikacji, telekomunikacji, służby technicznej, produkcji konspiracyjnej, był inż. R. Gokieli. W styczniu 1941 r. utworzono Biuro Studiów dla przyszłych Ziem Odzyskanych (Gdańsk, Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie, Śląsk Opolski). Kierowali tym Biurem prof. Srokowski, a następnie H. Niepokulczycki [191] .
Wobec sprzeciwu Rządu [192] , Tymczasowa Zbiorowa Delegatura rozwiązała się w dniu 13 IX 1940 r. na posiedzeniu, w którym brali udział: J. Skorobohaty-Jakubowski („Kaczmarek”), K. Pużak („Bazyli”), A. Dębski („Stachurski”), S. Korboński („Nowak”), F. Kwieciński („Karwat”), gen. S. Rowecki („Rakoń”), mjr T. Kruk-Strzelecki („Dyrektor”) [193] . Wystąpienie SN z Delegatury stało się kolejnym poważnym problemem Tymczasowego Delegata. O zaistniałej sytuacji informował gen. S. Rowecki gen. K. Sosnkowskiego depeszą z 16 września, w której meldował: „1) Wiadomości z zewnątrz o przesileniu w rządzie wywołały w kraju zaniepokojenie; 2) Stronnictwo >>Kwadrat<< (SN) uchwaliło odżegnać się od poczynań nie zatwierdzonej Delegatury; 3) Depesza Rządu nie zatwierdzająca Delegatury przyszła, gdy Kwadrat zrobił wyłom i Delegatura faktycznie przestała istnieć; 4) Kaczmarek przejął od b. Delegatury rozpoczęte prace polityczne, społeczne i organizacyjne” [194] .
Po rozwiązaniu Zbiorowej Delegatury jej agendy przejął J. Skorobohaty-Jakubowski („Kaczmarek”), a stronnictwa powróciły do formuły PKP. W okresie wrzesień-grudzień 1940 r. Tymczasowemu Delegatowi podlegali: L. Muzyczka („Benedykt”) jako Szef Koordynacji, J. Michalewski („Dokładny”) jako łącznik z KG ZWZ (określany również jako sekretarz generalny Delegatury), S. Kauzik oraz powołani w czerwcu dyrektorzy Departamentów: Rolnictwa - Tadeusz Baird, Pracy i Opieki Społecznej - Jan Stanisław Jankowski [195] , Przemysłu i Handlu - Bolesław Rutkowski, Komunikacji - Jan Dybowski [196] . Również do tego aparatu wykonawczego należałoby zaliczyć Komisję Rewindykacyjną i Odszkodowań, kierowaną przez Antoniego Olszewskiego, choć formalne włączenie do Delegatury nastąpiło w połowie 1941 r. [197] Komisja opracowywała referat na temat strat wojennych. Pierwsze opracowanie zostało wysłane do Rządu RP w Paryżu w marcu 1940 r. [198] , a kolejne w listopadzie tr. [199] Tymczasowy Delegat dla nawiązania łączności z rządem próbował uruchomić radiostację, o czym zawiadamiał ministra S. Kota depeszą z 3 XII 1940 r. [200]
W listopadzie 1940 r. zastępcą J. Skorobohatego-Jakubowskiego został C. Ratajski [201] . Jako prezes Zarządu Wojewódzkiego SP odegrał on ważną rolę w Poznaniu we wrześniu 1939 r. Od 5 września sprawował funkcję prezydenta miasta i przystąpił do organizowania władz miejskich. Zatwierdził Jana Skotarka na stanowisko komendanta Straży Obywatelskiej, Jana Jankowskiego mianował komendantem Straży Pożarnej. W dniu 7 września powołany został Wojewódzki Obywatelski Komitet Społeczny, pod przewodnictwem ks. prałata Pawła Steinmetza; zorganizowano także nowy zarząd PCK, którym kierował Józef Winiewicz. Prezydent miasta C. Ratajski sprawował urząd do 14 września [202] , następnie wyjechał do Puszczykowa. Od 11 do 17 IV 1940 r. był więziony w Forcie VII w Poznaniu. W maju tr osadzony w obozie w Poznaniu i następnie wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa. Przebywał w Krukowie koło Sandomierza, jesienią przeniósł się do Warszawy. [203]
Stronnictwa PKP zobowiązały się do listopada 1940 r. uzgodnić kandydatury na stanowisko Głównego Delegata i Delegatów Okręgowych [204] . Przez całą jesień trwały w Warszawie rozmowy, w których wysuwano różne propozycje. W tym czasie miał do Warszawy przybyć kurier Stanisław Starczewski („Watys”), zamiast niego zjawiła się Luciana Frassati-Gawrońska. Była ona żoną Jana Gawrońskiego, posła RP w Wiedniu. Spotkała się z S. Starczewskim we Włoszech ... i przejęła jego misję [205] . Natomiast S. Starczewski pozostał w Rzymie, zaś L. Frassati odbyła w Krakowie i Warszawie szereg rozmów m.in. z: prof. Władysławem Szaferem, Rudolfem Jędrzejewskim, Feliksem Młynarskim, Stanisławem Mierzwą, Romanem Knollem, Alfredem Wysockim, Marią Tarnowską, Januszem Radziwiłłem, F. Kwiecińskim, A. Dębskim, Mieczysławem Trajdosem, prof. R. Rybarskim, Stanisławem Osieckim i S. Korbońskim [206] .
W toczonych wśród polityków rozmowach na Delegata Głównego proponowano: Mariana Rapackiego - prezes „Społem”, J. S. Jankowskiego - SP, Jana Piekałkiewicza [207] - SL, a na zastępców: Antoniego Pajdaka [208] - PPS, C. Ratajskiego - SP, Stanisława Jasiukowicza - SN. [209] Stronnictwo Narodowe wysunęło w listopadzie kandydatów na stanowisko Głównego Delegata - byłego ministra rolnictwa Jerzego Gościckiego lub byłego dyrektora Banku Polskiego Władysława Mieczkowskiego [210] . Pozostałe stronnictwa uzgodniły ostatecznie kandydatury: na Głównego Delegata - J. Piekałkiewicza z SL, na zastępców - A. Pajdaka z PPS i C. Ratajskiego ze SP.
Jednakże premier gen. W. Sikorski mianował Głównym Delegatem Rządu na Generalne Gubernatorstwo C. Ratajskiego, o czym minister S. Kot zawiadomił J. Skorobohatego-Jakubowskiego depeszą z 3 XII 1940 r. [211] Realizując koncepcję trzech Delegatur Głównych, rząd - równocześnie z nominacją C. Ratajskiego - mianował Adolfa Bnińskiego („Białoń”) Delegatem Rządu na ziemie wcielone do III Rzeszy [212] . Wiadomość ta wywołała w kraju konsternację i oburzenie na nieliczenie się w Londynie ze stanowiskiem czynników krajowych. Efektem tego było burzliwe posiedzenie PKP, na które przybył C. Ratajski, w dniu 14 grudnia [213] .
W tym samym czasie trwały rozmowy w poszczególnych województwa (Okręgach ZWZ) mające na celu wyłonienie lokalnych Politycznych Komitetów Porozumiewawczych. W początkach 1940 r. powstał „Krakowski Komitet Międzypartyjny” (KKM), w skład którego weszli: Zygmunt Lasocki („Dziadek”) [214] , S. Mierzwa („Kraczka”, „Słomka”) - SL, Zygmunt Żuławski („Morel”, „Krak”) [215] , J. Cyrankiewicz („Adam”, „Kaczkowski”, „Kaczorowski”) - PPS, Stanisław Rymar („Tomasz Gierłat”), Tadeusz Surzycki [216] - SN, W. Tempka, Stanisław Sopicki („Karol Leskowiec”) - SP [217] . Komitet utrzymywał kontakt z rządem, płk./gen. bryg. Tadeuszem Komorowskim („Korczak”) [218] - komendantem Obszaru Nr 4 ZWZ. Utworzył także komisję do spraw wojskowych, weszli do niej: J. Cyrankiewicz - PPS, Józef Marcinkowski - SL, płk Włodzimierz Bukowski - SP. W maju przedstawiciele stronnictw skupionych w KKM uzgodnili kandydatury na stanowiska Delegata Okręgowego i jego zastępców. Delegatem miał zostać prof. Stanisław Pigoń, a jego zastępcami ks. Ferdynand Machay i dr Józef Woźniakowski. Jednakże w wyniku dekonspiracji prof. S. Pigoń zrezygnował z kandydowania, również osoby wysuwane na funkcje zastępców nie objęły stanowisk.
Niezwykle skomplikowana sytuacja wytworzyła się na terenie ziem południowo-wschodnich. Przed wyjazdem ze Lwowa gen. M. Boruta-Spiechowicz przekazał tymczasowe kierownictwo POWW płk. Jerzemu Dobrowolskiemu [219] . W dniu 19 XII 1939 r. przybył do Lwowa kurier z Paryża Tadeusz Strowski („Turzyma”) [220] . Nieco wcześniej (4 grudnia) gen. K. Sosnkowski mianował gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego komendantem okupacji sowieckiej. Tymczasem 22 grudnia pojawił się we Lwowie wysłany z Warszawy mjr dypl. Alfons Aleksander Klotz („Niewiarowski”) [221] .
Major Zygmunt Dobrowolski („Feliks”, „Zygmunt”) [222] - po porozumieniu z nim - wysunął na komendanta ZWZ-2 ppłk. dypl. Jana Sokołowskiego („Trzaska”) [223] , byłego szefa sztabu rezerwowej 35 DP [224] , natomiast T. Strowski przekazał posiadane instrukcje płk. Władysławowi Żebrowskiemu („Dębiński”, „Żuk”) [225] , który stanął na czele tzw. ZWZ-1. Przy organizacji Z. Dobrowolskiego w styczniu 1940 r. powstała Rada Narodowa, w skład której wchodzili: dr Aleksander Domaszewicz [226] - OZN, prof. Franciszek Kmietowicz, Jan Koj, dr Antoni Konopacki („Walewski”) - SN, ks. Tadeusz Walczak, Adam Lenkiewicz, Władysława Piechowska („Włada”), inż. Antoni Hollender, dr Stanisław Wasylewski. [227] Również przy organizacji W. Żebrowskiego powstał Komitet Społeczno-Polityczny, którego członkami byli: prof. Leon Halban, ks. ppłk Józef Panaś („Sękacz”) [228] , ks. Włodzimierz Cieński, inż. Zygmunt Łuczkiewicz [229] („Koral”) - SN, inż. Władysław Ostrowski („Buczacki”), dr S. Tabisz („Podzamecki”), J. Szczyrek [230] . Po aresztowaniach w marcu 1940 r. (m.in. ks. J. Panasia) W. Żebrowski opuścił Lwów i został aresztowany przy przekraczaniu granicy rumuńskiej. Kierownictwo objął płk Władysław Kotarski („Druh”), ale w krótkim czasie i on został aresztowany. Na czele ZWZ-1 stanął mjr/ppłk Emil Macieliński („Kornel”, „Sas”).
W maju przybył z Paryża do Lwowa płk dypl. Stanisław Pstrokoński („Łoziński”) z zadaniem przekazania dyrektyw dla p.o. komendanta Obszaru nr 3 płk. W. Żebrowskiego, doprowadzenia we współpracy z nim do uporządkowania organizacji na terenie Obszaru oraz zorganizowania ZWZ w Obszarze nr 2 (Białystok) [231] . W dniu 15 V 1940 r. gen. K. Sosnkowski mianował ppłk. E. Macielińskiego p.o. komendanta Obszaru Lwowskiego, jednocześnie nakazując mjr. Z. Dobrowolskiemu podporządkowanie się mu [232] .
Na konferencji w Belgradzie (kryptonim „Sława”), 29 maja-2 czerwca, z ramienia Komendy Obszaru występował por. Roman Tatarski („Luda”). Przedstawił on stan organizacyjny oraz trudności, jakie napotyka działalność konspiracji na terenach wschodnich [233] . W dniu 27 VIII 1940 r. odbyła się konferencja w Czerniowcach (kryptonim „Cezar”). Brali w niej udział: por. R. Tatarski z bazy wojskowej w Bukareszcie (kryptonim „Bolek”), a ze Lwowa adiutant ppłk. E. Macielińskiego - por. Stanisław Niemczycki („Leszek”) [234] . Na konferencji przekazano E. Macielińskiemu polecenie zorganizowania Porozumienia Stronnictw Politycznych [235] . Już wcześniej, bo w lipcu 1940 r., „Kornel” zwrócił się w tej sprawie do Władysława Zycha („Szary”) [236] , ten jednak wówczas odmówił i dopiero po kilkakrotnych spotkaniach, we wrześniu zdecydował się na objęcie funkcji Delegata Rządu. Swoje zadania widział następująco: 1. Nawiązanie bezpośredniej łączności z organizacjami i grupami pewnymi, a pośrednie (tj. przez wyszukanie lub wysunięcie swoich ludzi) z organizacjami opanowanymi przez elementy niepewne lub podejrzane o współpracę z NKWD; 2. Tendencyjne (korzystne dla Polaków) informowanie NKWD o nastrojach i życzeniach Polaków przy równoczesnym wydobywaniu od NKWD, Milicji, Prokuratury itp. wiadomości o ich zamiarach w stosunku do Polaków jako całości i poszczególnych jednostek (śledzenie, rewizje, aresztowania itp.); 3. Zorganizowanie pomocy jeńcom, wywiezionym, aresztowanym względnie chorym, rannym, ich rodzinom; 4. Informowanie Rządu Polskiego o nastrojach wśród społeczeństwa w okupacji sowieckiej, stosunkach politycznych, gospodarczych itp., panujących na terenie okupacji, wzajemnych stosunkach różnych narodowości itp.; 5. Odbieranie instrukcji od Rządu, rozpowszechnianie ich za pośrednictwem organizacji i grup we Lwowie i na prowincji; 6. Przygotowanie Polaków do ewentualnych zmian politycznych (wojna sowiecko-niemiecka, rozpad Niemiec) dla opanowania histerii i depresji oraz skierowanie myśli na zagadnienia związane z organizacją i odbudową Polski; 7. Przygotowanie szkieletu aparatu administracyjnego, gospodarczego, szkolnictwa itp. Najbliższymi współpracownikami W. Zycha w organizowaniu Delegatury i PKP byli: Zygmunt Piątkiewicz („Krótki”), Jerzy Neugebauer („Buk”, „Sęk”) [237] , Władysław Grzędzielski („Bożyk”), dr Adam Gruca („Adam”), dr Janina Kohn-Kultys („Błyskawica”), a jako łącznicy pracowali Jan Lutze-Birk („Janek”) i Jerzy Mędrzecki („Jurek”) [238] . Dla zrealizowania postulatu powołania porozumienia stronnictw „Szary” nawiązał kontakt z SN (Kazimierz Kobylański, Janusz Wyrzykowski), SL („Bartosz”), SD (Stanisław Kulczyński).
Po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej na Wileńszczyznę dnia 15 VI 1940 r. oraz samorozwiązaniu się Komitetu Polskiego - we wrześniu 1940 r. zawiązał się PKP w Wilnie. W jego skład weszli: przewodniczący płk N. Sulik („Jodko”), mjr A. Krzyżanowski („Wesołowski”), ks. Romuald Świerkowski, Witold Świeżewski - SN, W. Kamiński, Adam Galiński, dr J. Dobrzański - PPS, prof. L. Chmaj - SL. Członkowie Okręgowej Rady Politycznej (PKP) opracowywali ulotki i odezwy do społeczeństwa [239] .
Na ziemiach włączonych do III Rzeszy szeroką działalność rozwinęła organizacja konspiracyjna „Ojczyzna”, założona już w końcu września 1939 r. w Poznaniu przez Kiryła Sosnowskiego, Witolda Grotta i ks. Józefa Prądzyńskiego. Jako jedno z najważniejszych zadań organizacja postawiła sobie za cel nawiązanie łączności z rządem celem informowania go o sytuacji na ziemiach zachodnich. W listopadzie 1939 r. wysłano do Paryża kurierkę Hankę Świeżawską. Na początku 1940 r. (w styczniu lub lutym) ks. J. Prądzyński został wyznaczony mężem zaufania rządu oraz otrzymał polecenie zorganizowania Porozumienia Stronnictw Politycznych i wyłonienia kandydatów na Delegata Rządu. W skład zorganizowanego wiosną 1940 r. Porozumienia weszli: Stefan Piotrowski - SN, Adam Poszwiński - SP, Jan Wojkiewicz - SL [240] , nie było natomiast przedstawiciela PPS [241] . W toczących się rozmowach wysuwano dwie kandydatury na Delegata - A. Bnińskiego i C. Ratajskiego. Wobec wysiedlenia C. Ratajskiego do Generalnego Gubernatorstwa, stronnictwa zgodziły się powierzyć tę funkcję A. Bnińskiemu [242] . Rząd zatwierdził tę kandydaturę w grudniu 1940 r.
Tymczasem prace w Poznaniu rozwijały się. Zastępcami Delegata zostali S. Piotrowski i ks. J. Prądzyński. W lipcu 1940 r. utworzono Biuro Delegata, którego kierownikiem został Edward Piszcz („Hubert”). Wyznaczono również kierowników poszczególnych Wydziałów: Kiryła Sosnowskiego („Sęp”) - łączności z zagranicą; Stanisława Smoczkiewicza („Mańkowski”, „Walerian”) - organizacyjnego; Witolda Ewert-Krzemieniewskiego - finansowego; Tadeusza Strojnego - technicznego; Antoniego Horsta - opieki społecznej; Bożenę Osmólską - oświaty [243] . W październiku utworzono Wydział Gospodarki, którego kierownikiem był Adam Poszwiński, a zastępcą Juliusz Kolipiński. W dalszej kolejności zamierzano powołać Wydziały: Administracji, Informacji i Propagandy, Rolnictwa [244] . Gotowość do obsadzenia tych komórek organizacyjnych zgłosiło SL.
Na Pomorzu działała aktywnie wywodząca się ze struktur dywersji pozafrontowej [245] , organizacja wojskowo-cywilna „Grunwald”. Jej Wydziałem Administracyjnym kierował Wacław Ciesielski („Roman”) z SN, jego zastępcą był Antoni Antczak [246] z SP. Wydział prowadził akcję informacyjno-propagandową, organizował pomoc zagrożonym, rejestrował zbrodnie okupanta oraz przygotowywał administrację na okres powojenny. . Wokół „Grunwaldu” doszło, dzięki konferencji w Toruniu z mjr. Juliuszem Cyrklewiczem, pod koniec 1939 r. do stworzenia porozumienia partii politycznych (SN, SP, PPS, sanacja).Zapadła wówczas decyzja o reorganizacji siatki dywersyjno-wywiadowczej w organizację konspiracyjną. W tym też czasie nawiązano współpracę z SZP/ZWZ. W kwietniu 1940 r. „Gruwald” praktycznie zaprzestał samodzielnej działalności. Większość członków weszła w skład ZWZ. Komendant Okręgu ZWZ mjr Józef Ratajczak („Englert”) powołał W. Ciesielskiego na stanowisko szefa Wydziału Organizacyjnego KO ZWZ [247] . W dniu 18 XI 1940 r. W. Ciesielski został aresztowany, natomiast A. Antczak wyjechał do Warszawy [248] .
Pomimo trwających aresztowań, dość szybko następowała rozbudowa struktur terytorialnych. Warto zauważyć, że już w styczniu 1940 roku istniały przynajmniej na niektórych obszarach powiatowe Rady Polityczne. Takim przykładem dysponujemy z terenu powiatu Janów Lubelski, gdzie już w tym czasie członkiem powiatowej Rady Politycznej był Julian Pyza [249] . Niestety, brak danych na ten temat w innych częściach kraju. Warto jednak zauważyć, iż bardzo często w 1940 r. funkcje kierownicze w dowództwach obwodowych SZP/ZWZ zajmowali nie oficerowie, a lokalni działacze partyjni. Siłą rzeczy powodowało to współdziałanie wojskowej organizacji konspiracyjnej z organizacjami politycznymi.
Wykaz skrótów do rozdziału I.
AAN - Archiwum Akt Nowych w Warszawie
AK – Armia Krajowa
BCh – Bataliony Chłopskie
BP - Biuro Polityczne
BZNO - Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu
ChOW – Chłopska Organizacja Wolności
CK - Centralny Komitet
CKON - Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych
CZMW – Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej
dac – dywizjon artylerii ciężkiej
Dep. - Departament
DP - Dywizja Piechoty
DPG – Dywizja Piechoty Górskiej
DR - Delegatura Rządu, Delegat Rządu
IPiMS – Instytut Polski i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie
IZ - Instytut Zachodni w Poznaniu
KG - Komenda Główna, Komendant Główny
KG - Kwatera Główna
KKM - Krakowski Komitet Międzypartyjny
KO – Komenda Okręgu
KON – Konwent Organizacji Niepodległościowych
KR - Komisariat Rządu
KSK - Komitet do spraw Kraju
NKWD – Narodnyj Komissariat Wnutriennych Dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych
NW - Naczelny Wódz
ONR - Obóz Narodowo Radykalny
OOB - Organizacja Orła Białego
OPL - Obrona Przeciwlotnicza
OUN - Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów
OZN - Obóz Zjednoczenia Narodowego
PCK - Polski Czerwony Krzyż
PKB – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa
PKO - Powszechna Kasa Oszczędności
PKP - Polityczny Komitet Porozumiewawczy
POWW – Polska Organizacja Walki o Wolność
POZ - Polska Organizacja Zbrojna
PP - Policja Państwowa
PPS - Polska Partia Socjalistyczna
PRM – Prezydium Rady Ministrów
PZL - Państwowe Zakłady Lotnicze
rez. - rezerwy
RON - Rada Obrony Narodowej
RZNiW - Rewolucyjny Związek Niepodległości i Wolności
SCN - Służba Cywilna Narodu
SD - Stronnictwo Demokratyczne
SKSS - Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej
SL - Stronnictwo Ludowe
SN - Stronnictwo Narodowe
SP - Stronnictwo Pracy
SPP - Studium Polski Podziemnej w Londynie
SS – Straże Samorządowe
SZP - Służba Zwycięstwu Polski
t. – teka
T. - tom
TDR - Tymczasowy Delegat Rządu
UJK – Uniwersytet Jana Kazimierza
USB – Uniwersytet Stefana Batorego
WIH – Wojskowy Instytut Historyczny w Warszawie
WPH – „Wojskowy Przegląd Historyczny”
ZDR - Zbiorowa Delegatura Rządu
ZG - Zarząd Główny
ZHP - Związek Harcerstwa Polskiego
ZM – Zarząd Miasta
ZNMS – Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej
ZWZ - Związek Walki Zbrojnej
ZZZ - Związek Związków Zawodowych
