Instytut Pamięci Narodowej
Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej w Warszawie
oraz
zapraszają na
Edukacyjny Przegląd Filmowy
2008/2009
Kino w PRL – PRL w kinie
Zapraszamy na VIII edycję Przeglądu Filmowego „Kino w PRL – PRL w kinie”.
Przegląd adresowany jest przede wszystkim do młodzieży szkół ponadgimnazjalnych i stanowi interesujące – jak sądzimy – uzupełnienie realizowanych we współczesnej szkole celów edukacji humanistycznej. Układając program obecnej edycji, staraliśmy się kierować możliwością wykorzystania proponowanych filmów przez uczniów wybierających tematy związane z kulturą i historią najnowszą do ustnej prezentacji maturalnej z języka polskiego. Mamy nadzieję, że spotka się on również z zainteresowaniem nauczycieli historii, języka polskiego i wiedzy o społeczeństwie oraz studentów kierunków humanistycznych.
Wierzymy, że Przegląd pozwoli Państwu poznać nie tylko znaczące polskie filmy, które są świadectwem peerelowskiej rzeczywistości, ale także ułatwi zrozumienie najnowszej historii Polski. Ich dobór nie jest przypadkowy – oprócz arcydzieł polskiego kina znalazły się tu także obrazy czasami już dzisiaj zapomniane, niemniej warte obejrzenia. Oprócz produkcji fabularnych, pokażemy także dokumenty Polskiej Kroniki Filmowej.
Tradycyjnie przed każdym spotkaniem odbędą się prelekcje, które w tym roku wygłosi prof. Jerzy Eisler (IPN, Instytut Historii PAN). Będziemy starali się także zapraszać twórców przedstawianych filmów.
Udział w Przeglądzie będzie potwierdzony pisemnym zaświadczeniem, do którego dołączymy zestaw „Biuletynu IPN”.
Proponujemy Państwu 6 spotkań odbywających się
w „Kinotece” w Pałacu Kultury i Nauki,
raz w miesiącu, we wtorki od godz. 11.30 do 14.00.
WSZYSTKIE POKAZY SĄ BEZPŁATNE!
Zgłoszenia na wybrane seanse
prosimy składać najpóźniej na 2 dni przed projekcją.
Szczegółowe informacje:
Sławomir Stępień (IPN), tel. (0-22) 526-19-19, e-mail: slawomir.stepien@ipn.gov.pl
Rezerwacja biletów: „Kinoteka”, tel. (0-22) 826-12-99, (0-22) 551-70-70.
Filmowy portret okupacyjnej Warszawy – 21 października 2008
Warszawa 1945–1947, reż. Ludwik Perski [10 min.]
AKCJA POD ARSENAŁEM, reż. Jan Łomnicki, prod. 1977 [95 min.]
26 marca 1943 r. w Warszawie w rejonie Arsenału, na ulicach Długiej i Bielskiej, harcerze z grupy szturmowej „Szarych Szeregów” w brawurowym ataku odbili przewożonego z budynku gestapo na Pawiak Jana Bytnara „Rudego”, a wraz z nim 25 innych więźniów. Skatowany w czasie śledztwa przez Niemców „Rudy” kilka dni później zmarł na rękach swoich przyjaciół. Wydarzenie to, znane z książek „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego i „Akcja pod Arsenałem” Stanisława Broniewskiego, jest tematem filmu. „Ten film jest dokumentem postaw” – powiedział wspomniany Stanisław Broniewski „Orsza”, naczelnik konspiracyjnych „Szarych Szeregów” i dowódca akcji, jeden z konsultantów filmu. Autorem scenariusza jest Jerzy Stefan Stawiński, uczestnik Powstania Warszawskiego, współtwórca tzw. szkoły polskiej („Kanał”, „Eroica”, „Zezowate szczęście”).
Fabułę filmu umownie można podzielić na dwie części. W pierwszej naszkicowano życie w okupowanej stolicy i sylwetki bohaterów akcji. Swoją uwagę reżyser skoncentrował głównie na trzech postaciach – „Zośce”, „Rudym” i „Alku”, na ich charakterach, marzeniach, uczuciach. Od momentu aresztowania „Rudego” zaczyna się paradokumentalna część filmu, w której reżyser z wielką pedanterią przedstawił przygotowania i przebieg akcji. Zadbano także o wierne odtworzenie wyglądu warszawskich ulic w czasie okupacji.
Występują: C. Morawski, M. Konarowski, J. Englert, Z. Zapasiewicz, T. Łomnicki, A. Ferency.
Jednostka wobec totalitaryzmu – 18 listopada 2008
Polska Kronika Filmowa z 23 IX 1953 [10 min.]
PRYMAS. TRZY LATA Z TYSIĄCA, reż. Teresa Kotlarczyk, prod. 2000 [100 min.]
Film oparty na faktach oraz „Zapiskach więziennych” prymasa Stefana Wyszyńskiego, opowiada historię jego pobytu w Stoczku Warmińskim, jednym z czterech miejsc internowania po uwięzieniu we wrześniu 1953 r. Razem z nim osadzono księdza oraz siostrę zakonną, którzy okazali się „tajnymi współpracownikami” Urzędu Bezpieczeństwa. Szykany oraz presja fizyczna i psychiczna miały skłonić prymasa do dobrowolnego zrezygnowania z pełnienia wszelkich funkcji kościelnych. Próba odizolowania duchowego przywódcy od społeczeństwa, stanowiła apogeum w polityce represji wobec Kościoła, prowadzonej przez władze komunistyczne w PRL.
Dzieło Teresy Kotlarczyk podzieliło krytykę, choć dominowały opinie przychylne, a nawet entuzjastyczne. Podkreślano spójność stylistyczną i powściągliwość filmu przy jednoczesnej sile dramatycznej. Nie jest to jednak wierna rekonstrukcja faktów historycznych. Nie ma np. dowodów, że komunistyczne władze rzeczywiście zamierzały wykorzystać sobowtóra do rozwiązania konfliktu z prymasem i Kościołem. Był to zabieg artystyczny, przydający filmowi grozy, obrazujący metody, jakimi posługiwano się w walce ideologicznej. To także doskonała kreacja Andrzeja Seweryna, odtwórcy zarówno roli kardynała Wyszyńskiego, jak i jego sobowtóra Molendy.
Film uhonorowano na FPFF w Gdyni (2000) i MFF Katolickich w Niepokalanowie (2001).
Występują: A. Seweryn, M. Ostaszewska, Z. Zamachowski, K. Wakuliński, J. Trela, H. Talar, P. Adamczyk.
Dylematy moralne na tle rzeczywistości lat 60. – 16 grudnia 2008
Polska Kronika Filmowa z 21 I 1964 [10 min.]
TAM I Z POWROTEM, reż. Wojciech Wójcik, prod. 2001 [100 min.]
Film opowiada o tzw. polskim napadzie stulecia, kiedy to w 1965 r. dokonano napadu na ciężarówkę przewożącą pieniądze do banku „Pod Orłami” w Warszawie. Jedna z plotek głosiła, że dokonało go dwóch byłych członków Armii Krajowej, próbujących uciec na Zachód. Ukazanie w sposób realistyczny siermiężnej rzeczywistości czasów Władysława Gomółki, jest o tyle ważne, że w świadomości społecznej są one najmniej utrwalone. Film drobiazgowo odtwarza codzienność lat 60. (sposoby inwigilowania, donoszenie, pracę urzędów, funkcjonowanie „czarnego rynku”), i na jej tle próbuje przedstawić różne postawy społeczne (współpraca z władzą, dostosowanie się do nowe sytuacji, „emigracja wewnętrzna”).
Andrzej Hoffman jest wybitnym lekarzem. Po wojnie kilka lat spędził w więzieniu. Jedynym dowodem w sprawie był donos złożony Służbie Bezpieczeństwa i jego wojenna działalność (był łącznikiem AK w Anglii). Pewnego dnia w szpitalu spotyka Piotra, kolegę z czasów partyzantki, który za wszelką cenę chce uciec z Polski, by na Zachodzie rozpocząć nowe, lepsze życie. Jedynym sposobem, jest zdobycie pieniędzy i paszportu. Postanawia napaść na bank. Do swego planu namawia Andrzeja, dla którego wyjazd zagranicę to ostatnia szansa, aby spotkać się z żoną i córką, mieszkającymi w Wielkiej Brytanii. Sytuacja zaczyna się komplikować, gdy władze próbują zmusić Andrzeja do współpracy. Funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa szantażuje go fałszywymi zeznaniami świadków, które mogą zakończyć jego praktykę zawodową. Jedynym wyjściem z sytuacji pozostaje kradzież pieniędzy i szybki wyjazd. Jednak podjęcie decyzji o napadzie, to dopiero początek drogi ku „wolności”.
Film uhonorowano na FPFF w Gdyni (2002) i FPFF w Toronto (2002).
Występują: J. Gajos, J. Frycz, O. Lubaszenko, M. Baka, E. Olszówka, S. Orzechowski, P. Burczyk.
Kryzysy polityczne w PRL. Marzec ’68 – 13 stycznia 2009
Polska Kronika Filmowa z 22 III 1968 [10 min.]
1968 – SZCZĘŚLIWEGO NOWEGO ROKU, reż. Jacek Bromski, prod. 1992 [90 min.]
Film jest pierwszą próbą „fabularnego” spojrzenia na Marzec ’68. Przedstawia grupę studentów, którzy biorą udział w demonstracjach i strajkach na wyższych uczelniach, w czasie burzliwych wydarzeń rozgrywających się wówczas w Polsce. Ukazane zostały losy Agnieszki Bergman, córki sekretarza KC PZPR oraz jej chłopaka Piotra, studenta Uniwersytetu Warszawskiego. Aktywna postawa dziewczyny i krytyczny stosunek do sytuacji w kraju, są pretekstem do usunięcia jej ojca z partii, w której trwa walka o władzę. Stronnictwo partyzantów usiłuje poddać manipulacji żywiołowe wystąpienia studenckie, rozpętując antyinteligencką i antysemicką kampanię. Piotr, aresztowany i osadzony w więzieniu, zostaje zmuszony do emigracji. Agnieszka postanawia zerwać z rodzicami i wyjechać z Piotrem. W filmie wykorzystano materiały archiwalne Polskiej Kronik Filmowej oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z tamtego okresu.
Występują: K. Kolberger, P. Machalica, W. Kowalski, R. Pazura, A. Chodakowska, K. Kowalewski, C. Pazura.
Blaski i cienie kariery w PRL oraz jej wpływ na życie bohatera – 17 lutego 2009
Polska Kronika Filmowa z 16 VI 1976 [10 min.]
WODZIREJ, reż. Feliks Falk, prod. 1977 [105 min.]
Lutek Danielak jest pracownikiem wojewódzkiego oddziału „Estrady”. Szósty czy siódmy w hierarchii wodzirejów-konferansjerów, prowadzi imprezy dla dzieci i rencistów. Kiedy dowiaduje się, że z okazji otwarcia hotelu „Lux” ma odbyć się wielki bal, postanawia walczyć o jego prowadzenie. Impreza ta może być przełomowa w jego karierze, ale konkurencja jest bardzo silna. Pomoc obiecuje mu – w ramach hasła „stawiamy na młodych” – dyrektor wydziału kultury. Jednak Lutek na wszelki wypadek postanawia wyeliminować rywali. Puszcza w obieg anonimy kompromitujące jednego z kolegów, podczas gdy na zebraniu występuje w jego obronie. Żyje na wysokich obrotach: obsługuje kolejne drobne imprezy, „odstępuje” swoją dziewczynę za talon na samochód, zdradza i niszczy swojego najlepszego przyjaciela. Zaczyna tracić przyjaźń, miłość i ludzką godność…
Film jest jednym z najważniejszych filmów „kina moralnego niepokoju”, dominującego kierunku w polskiej kinematografii lat 70. Ukazuje bohatera dążącego do kariery za wszelką cenę oraz mechanizmy jej funkcjonowania w PRL-u. Niewątpliwie nie byłoby filmu tak sugestywnego, gdyby rolę główną zagrał inny aktor. Jerzy Stuhr, który jest także współautorem dialogów, stworzył postać złożoną, obrazującą pewien mechanizm potocznie zwany urządzaniem się w życiu i cenę pozornego sukcesu.
Występują: J. Stuhr, S. Kwaśniewska, J. Kryszak, T. Huk, B. Linda.
Obraz stanu wojennego w filmie – 17 marca 2009
Polska Kronika Filmowa z 12 XII 1981 [10 min.]
ŚMIERĆ JAK KROMKA CHLEBA, reż. Kazimierz Kutz, prod. 1994 [115 min.]
Film Kutza jest rekonstrukcją najtragiczniejszego wydarzenia okresu stan wojennego – pacyfikacji kopalni „Wujek” 16 grudnia 1981 r., w czasie której zginęło dziewięciu górników. Akcja rozpoczyna się w nocy z 12 na 13 grudnia w Katowicach, kiedy to po zajęciu przez wojsko strategicznych punktów w mieście, grupa zomowców aresztuje przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w kopalni „Wujek”. Zaskoczeni początkowo górnicy, reagują spontanicznym protestem. Następnego dnia wybucha strajk. Robotnicy domagają się zniesienia stanu wojennego i uwolnienia przewodniczącego. Negocjacje z władzami kończą się fiaskiem. Wojsko, ZOMO i milicja przygotowują szturm na kopalnię. Film z wielką dbałością o szczegóły przenikliwie odtwarza świadomość strajkujących, którzy ze zwykłych ludzi stają się współtwórcami mitu. Jest też swoistym hołdem dla odwagi i determinacji górników, którzy nie zawahali się oddać życia za ideały Sierpnia. Mimo że bohaterem filmu Kutza jest zbiorowość, w pamięci pozostają wewnętrznie skupiona kreacja Janusza Gajosa jako inżyniera Miodka, Jerzego Radziwiłowicza w kluczowej roli proboszcza oraz pełna dramatyzmu i ekspresji Teresa Budzisz-Krzyżanowskiej, odtwarzająca postać lekarki pomagającej rannym górnikom. Utwór Kutza wzbudził zachwyt krytyków. Dzięki elegijnej muzyce Wojciecha Kilara, łączącej elementy śląskich melodii z kościelnym chorałem oraz uniwersalizacji męczeństwa strajkujących, przypomina widowisko pasyjne.
Film uhonorowano na FPFF w Gdyni (1994).
Występują: J. Gajos, J. Radziwiłowicz, J. Trela, J. Peszek, A. Dymna, T. Budzisz-Krzyżanowska, A. Grabowski.
Źródło: Leksykon polskich filmów fabularnych, pod red. J. Słodowskiego, Warszawa 1997; www.filmpolski.pl.
