Stefan Melak

Komitet Katyński zawiązano 13 września 1979 r. podczas zebrania na plebanii kościoła św. Wacława na warszawskim Gocławku z inicjatywy b. kapelana AK ks. Wacława Karłowicza (1907–2007), braci Stefana, Andrzeja, Arkadiusza i Sławomira Melaków, Jana Wasia i ks. Antoniego Czajkowskiego. Deklaracje założycielską podpisało 19 osób, pełnego poparcia Komitetowi udzielił bp Władysław Miziołek.

Komitet stawiał sobie za cel upamiętnienie ofiar Zbrodni Katyńskiej oraz pielęgnowanie pamięci o Polakach pomordowanych na Wschodzie. Nosił wówczas nazwę Konspiracyjny Komitet Katyński. Przewodniczącym został Stefan Melak (ur. 1946), który stał na czele organizacji aż do tragicznej śmierci w katastrofie prezydenckiego samolotu lecącego 10 kwietnia 2010 r. na uroczystości 70. rocznicy Zbrodni Katyńskiej. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

W okresie „Solidarności” podjęto inicjatywę budowy Pomnika Ofiar Katyńskich, który miał stanąć w Dolince Katyńskiej na wojskowych Powązkach w Warszawie, gdzie już od 1974 roku odbywały się co roku uroczystości religijno-patriotyczne, organizowane przez Krąg Pamięci Narodowej (założony przez ks. Karłowicza i Stefana Melaka). Komitet zyskał wówczas siedzibę w gmachu Regionu „Mazowsze”, w pokoju Seweryna Jaworskiego. Publicznych działań przywracających pamięć o Katyniu podjął się Stefan Melak, delegat na I Zjazd NSZZ „Solidarność”. Zorganizował spotkanie ze 150 dziennikarzami (1 stycznia 1980 r.) i propagował sprawę Katynia wśród członków Zjazdu.

31 lipca 1981 r. w Dolince Katyńskiej stanął potężny granitowy pomnik, wykonany w garażu Arkadiusza Melaka (chodziło o zachowanie tajemnicy). Był to pierwszy w Polsce pomnik ofiar zbrodni katyńskiej. Przed ogłoszeniem aktu erekcyjnego (podpisały go 22 osoby) Służba Bezpieczeństwa ostrzegała Stefana Melaka o nielegalności tych działań. Już następnej nocy pomnik został skradziony przez „nieznanych sprawców”, a bracia Melakowie internowani po wprowadzeniu stanu wojennego. Stefan Krzemiński, który transportował pomnik do Dolinki Katyńskiej poniósł śmierć w Rosji pod kołami tira. Pomnik, który zwrócono w 1989 r., stanął na pierwotnym miejscu dopiero 8 września 1995 r.

W latach 80. Komitet Katyński publikował konspiracyjnie opracowania dotyczące Katynia, m.in. – anonimowo – broszurę „Katyń – synteza” autorstwa Stefana Melaka, przedrukował też wydany na emigracji tom „Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów”.

W 1989 r. zarejestrowano oficjalnie Komitet Pamięci Katynia, na przewodniczącego wybrano Stefana Melaka, wiceprzewodniczącymi zostali Hanna Staszkowska i Zbigniew Kędzierski. Obecnie organizacja nosi nazwę: Stowarzyszenie Komitet Pamięci Katynia – Komitet Katyński. Członkowie nadal prowadzą akcje przypominające społeczeństwu o Zbrodni Katyńskiej i odpowiedzialności Rosji za tę zbrodnię. Podejmują liczne inicjatywy, m.in. kolejne upamiętnienia ofiar poprzez tablice pamiątkowe, krzyże w miejscach straceń, domagają się ujawnienia pełnej prawdy o Katyniu, uznania zgładzenia polskich oficerów za zbrodnię ludobójstwa, przekazania Polsce dokumentów z archiwów rosyjskich, pośmiertnego awansowania zamordowanych oficerów.