Pięćdziesiąt lat w życiu człowieka to bardzo dużo, praktycznie całe jego dorosłe życie, ale w dziejach państw i narodów to niewiele. Bywają wszakże takie półwiecza, gdy w kraju zmienia się niemal wszystko: ustrój polityczny, kształt terytorialny, poziom rozwoju cywilizacyjnego itd. W przypadku Polski takim okresem były z pewnością lata 1939–1989. Tym właśnie okresem historycznym zajmuje się Instytut Pamięci Narodowej.

W kręgu zainteresowań Instytutu znajdują się zatem dzieje państwa i społeczeństwa polskiego w czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej oraz radzieckiej, a także historia Polski pod władzą komunistyczną. Trzeba przy tym pamiętać, że to właśnie Polska jako pierwsza we wrześniu 1939 r. przeciwstawiła się zaborczym planom Hitlera i Stalina. Kraj został podzielony między najeźdźców, a społeczeństwo polskie poddane brutalnym represjom, zarówno ze strony nazistów, jak i Sowietów. Na terenach okupacji niemieckiej już w 1939 r. miały miejsce pierwsze masowe egzekucje. Ostrze hitlerowskich represji skierowane było zwłaszcza przeciwko polskiej elicie politycznej, kulturalnej, duchowej, socjalnej, intelektualnej itd. Podobnie było na terenach zagarniętych przez Związek Radziecki, skąd setki tysięcy obywateli polskich zesłano na Syberię i do Kazachstanu. Wielu z tych ludzi nigdy nie wróciło do Ojczyzny.

Pod okupacją niemiecką szczególnie tragiczny był los ludności żydowskiej. Przed II wojną światową mieszkało w Polsce ponad 3 miliony Żydów, co stanowiło około 10% ogółu mieszkańców. Z tej liczby, głównie w Związku Radzieckim, ale także ukrywając się przed Niemcami, ocalało nie więcej niż 300 tysięcy. Naziści właśnie na ziemiach polskich zorganizowali największe obozy koncentracyjne (np. Auschwitz-Birkenau), w których w nieludzkich warunkach przetrzymywani byli więźniowie zwożeni z całej okupowanej Europy. Jednocześnie hitlerowcy stworzyli tutaj obozy zagłady (prawdziwe „fabryki śmierci”), w których realizowane było „ostateczne rozwiązanie” (Endlösung).

Polska, która formalnie była jednym ze zwycięzców w II wojnie światowej, wyszła z niej straszliwie okaleczona. W wyniku decyzji Wielkiej Trójki utraciła na rzecz ZSRR połowę swego przedwojennego terytorium i choć uzyskała kosztem Niemiec nabytki terytorialne na zachodzie i północy, to ostatecznie jej powierzchnia była o około 20% mniejsza niż przed wojną. W wyniku wojny i okupacji, eksterminacji Żydów, przesiedleń ludności będących konsekwencją zmian granicznych w porównaniu do 1939 r. liczba mieszkańców Polski zmniejszyła się z około 35 milionów do ponad 24 mln, czyli do poziomu z końca XIX wieku. Jeżeli taką katastrofę demograficzną uznać za zwycięstwo, to strach pomyśleć, jak mogłaby wyglądać Polska przegrana.

W latach 1944–1989 Polska pozostawała pod władzą komunistyczną. Przez cały ten okres była państwem pozbawionym suwerenności, choć cieszącym się uznaniem na arenie międzynarodowej. W ciągu czterdziestu pięciu lat wszystkie kluczowe decyzje, dotyczące tak polskiej polityki zagranicznej, jak i wewnętrznej, zapadały w Moskwie. Niezależnie od wszelkich zmian, wywoływanych głównie buntami społecznymi, które miały miejsce w latach 1956, 1968, 1970, 1976 i 1980, Polska była państwem rządzonym w sposób dyktatorski. Naturalnie zakres i charakter represji był najbardziej dotkliwy w okresie stalinowskim (do połowy lat 50.), ale i później Polska nie stała się, niestety, krajem bez więźniów politycznych. W latach 80. na scenę polityczną wkroczyła „Solidarność” i jej charyzmatyczny przywódca Lech Wałęsa. Władzy dyktatorskiej nie udało się komunistom utrzymać nawet po wprowadzeniu w grudniu 1981 r. stanu wojennego. Tysiące działaczy „Solidarności” aresztowano, „siły porządkowe” brutalnie pacyfikowały strajkujące stocznie, fabryki, huty, a zwłaszcza kopalnie. Znów byli zabici i ranni robotnicy. Również i ta tragedia znajduje się w polu zainteresowania Instytutu Pamięci Narodowej.

Minęło zaledwie kilka lat, lecz świat bardzo się zmienił. W Związku Sowieckim triumfowała pieriestrojka, Stany Zjednoczone uzyskały zdecydowaną przewagę technologiczną i militarną. Polacy też dojrzeli do radykalnych zmian.
W 1989 r. w wyniku rozmów Okrągłego Stołu został zawarty historyczny kompromis. „Solidarność” powróciła na legalną scenę polityczną. Dnia 4 czerwca 1989 r. odbyły się historyczne, częściowo wolne (do Senatu), częściowo kontraktowe (do Sejmu) wybory. Polacy odrzucili dotychczasowy system polityczny. Trzy miesiące później powstał pierwszy od dziesiątków lat niekomunistyczny rząd Tadeusza Mazowieckiego. Po następnych trzech miesiącach zmieniono oficjalną nazwę Państwa: Polska Rzeczpospolita Ludowa przeszła do historii – narodziła się III Rzeczpospolita Polska.