1. Aparat represji i opór społeczny 1944-1989

1.1. Struktura i metody działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej
W okresie sprawozdawczym zakończono prace nad obszernym opracowaniem „Obsada personalna aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1989. Tom I: Obsada personalna UB 1944–1956”, które ukaże się drukiem w końcu 2005 r. Książka zawierać będzie nazwiska ponad 3 tysięcy funkcjonariuszy UB, zajmujących kierownicze stanowiska w komunistycznym aparacie bezpieczeństwa lat 1944–1956. Za kierownicze stanowiska, których obsada znajdzie się w informatorze, uznano: w MBP – ministra BP, jego zastępców, dyrektorów i zastępców dyrektorów departamentów oraz naczelników wydziałów; w siedemnastu WUBP – kierowników/szefów wojewódzkich UBP, ich zastępców, naczelników i zastępców wydziałów; w ponad trzystu powiatowych UBP – kierowników/szefów i ich zastępców; w kilkudziesięciu więzieniach i obozach – naczelników i komendantów. Przy przygotowaniu obsady personalnej UB z lat 1944–1956 wykorzystano przede wszystkim materiały archiwalne IPN, uzupełnione o dokumenty Centralnego Archiwum Wojskowego, Ministerstwa Sprawiedliwości, Centralnego Zarządu Zakładów Karnych oraz Okręgowych Inspektoratów Służby Więziennej.
Równolegle z zakończeniem prac na tomem I informatora, rozpoczęto prace nad kolejnym tomem, obejmującym lata 1956-1975. Pierwsza cezura wiąże się z reorganizacją terenowych struktur organów bezpieczeństwa. MSW w nowych strukturach rozpoczęło działalność 28 listopada 1956 r. i z tą datą powołano w nowych Komendantów Wojewódzkich MO oraz ich zastępców ds. Bezpieczeństwa Publicznego (później zmieniono nazwę na ds. Służby Bezpieczeństwa). Reorganizacja struktur Komend Wojewódzkich przeprowadzono natomiast od 1 stycznia 1957 r. i z tą datą powołano nowych naczelników wydziałów (wyjątkowo już od 28 listopada 1956 r.) oraz zastępców komendantów powiatowych ds. BP (SB). Data końcowa tomu II przypada na dzień 31 maja 1975 r. i wiąże się z przeprowadzoną wówczas reorganizacją podziału administracyjnego kraju. Do tego dnia jednostki terenowe funkcjonowały w starych strukturach. Od 1 czerwca 1975 r. powołano nowych Komendantów Wojewódzkich oraz naczelników wydziałów. W tomie II informatora, którego edycja jest przewidziana na rok 2006, znajdzie się obsada kierowniczych stanowisk w MSW, a także funkcji Komendantów Wojewódzkich MO, zastępców Komendanta Wojewódzkiego ds. SB, Naczelników Wydziałów SB Komend Wojewódzkich MO, zastępców Naczelników Wydziałów Komend Wojewódzkich MO oraz Zastępców Komendantów Powiatowych (Miejskich) MO ds. SB.
Równocześnie, we współpracy z pionem archiwalnym IPN, kontynuowano prace nad weryfikacją i uzupełnieniem przygotowanego w drugiej połowie lat 70. przez zespół Biura „C” MSW, informatora personalnego o funkcjonariuszach centrali MBP i MSW. W okresie sprawozdawczym opracowano blisko trzysta biogramów funkcjonariuszy MSW z lat 1979-1990 do szczebla zastępcy naczelnika wydziału włącznie.
Równolegle trwały też indywidualne prace badawcze nad różnymi aspektami funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa. W ich ramach m.in. opublikowano duży tom studiów „Zwyczajny resort. Ludzie i metody bezpieki 1944-1956”, pod redakcją Tomasza Łabuszewskiego i Kazimierza Krajewskiego, w którym znalazły się zarówno analizy wybranych PUBP, jak i różnych operacji prowadzonych przez funkcjonariuszy resortu bezpieczeństwa. Wydano też obszerny wybór biuletynów informacyjnych MBP z lat 1950-1951 w opracowaniu Łukasza Kamińskiego. Była to pierwsza publikacja IPN zaopatrzona w płytę CD, na której w postaci zeskanowanych obrazów znajdują się wszystkie biuletyny MBP z tego okresu (łącznie około 3000 stron maszynopisu). Kontynuowano też prace nad obszernym tomem dokumentów normatywnych MBP i KdBP z lat 1944-1956 oraz kolejnym tomem dokumentów ilustrujących działalność aparatu bezpieczeństwa, tym razem w latach 1954-1956. Obie te publikacje zostaną zaopatrzone w płyty CD, na których znajdą duże ilości zeskanowanych dokumentów.
Kontynuowane były, podjęte w poszczególnych OBEP, prace nad monografiami poszczególnych WUBP i wybranych PUBP, których pierwszym zwiastunem jest opublikowana w okresie sprawozdawczym książka Dariusza Iwaneczki „Urząd Bezpieczeństwa w Przemyślu 1944-1956”.
Ważnym impulsem służącym rozwojowi badań w ramach tego projektu stało się opublikowanie pierwszego numeru periodyku „Aparat represji w Polsce Ludowej 1944-1989”, który wypełniły krytycznie opracowane dokumenty UB i SB oraz wspomnienia ich funkcjonariuszy, a także analizy wybranych struktur bezpieki oraz studia nad problemami metodologicznymi, jakie rodzi praca nad źródłami policyjnymi. Przygotowane zostały dwa kolejne numery „Aparatu represji...”, które ukażą się na przełomie 2005 i 2006 r.
W ramach przygotowań do międzynarodowej konferencji „Komunistyczny aparat bezpieczeństwa w Europie Środkowo-Wschodniej 1944/45–1989”, w BEP przygotowano, pod redakcją Łukasza Kamińskiego i Krzysztofa Persaka, pionierską pracę „A Handbook of the Communist Security Apparatus 1944-1989”, w której znalazły się rozdziały poświęcone dziejom bezpieki sowieckiej, polskiej, czechosłowackiej, enerdowskiej, bułgarskiej i rumuńskiej. Ich autorami są historycy z sześciu krajów. W 2006 r. planowane jest wydanie poszerzonej wersji tej książki w językach polskim i rumuńskim. Trwają też – wspólnie z naszym niemieckim partnerem Federalnym Instytutem ds. Dokumentów Służby Bezpieczeństwa (Stasi) b. NRD (tzw. Instytutem Gaucka) – prace nad wersja niemiecką.

1.2. Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944-1956
Celem projektu jest opisanie różnorodnych organizacji polskiego podziemia zbrojnego i politycznego, działającego na ziemiach dzisiejszej Polski oraz jego zwalczania przez polski i radziecki aparat bezpieczeństwa. W jego ramach najważniejsze przedsięwzięcie zespołowe stanowi „Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956”. Ma on na celu opracowanie dziejów podziemia w formie przydatnej zarówno badaczom specjalizującym się w tej tematyce, jak też osobom zainteresowanym historią najnowszą Polski w wymiarze lokalnym i ogólnopolskim. Jego forma i treść mają sprawić by był również przydatnym narzędziem edukacyjnym na poziomie licealnym oraz uniwersyteckim.
Atlas zawierać będzie mapy, opis struktur i ważniejszych form aktywności wszystkich polskich organizacji niepodległościowych działających na terenach powojennej Polski oraz II RP, od momentu wkroczenia na dane terytorium Armii Czerwonej do roku 1956. W kilku przypadkach prezentowane wydarzenia wykroczą poza rok 1956. W pierwszej części atlasu, przedstawione zostaną wszystkie organizacje ogólnopolskie, zaś w następnych organizacje (struktury i dowódcy) oraz najważniejsze wydarzenia (rozbicia PUBP, posterunków MO, ważniejsze starcia zbrojne) w poszczególnych województwach. Całość uzupełniać będą mapy i opisy prezentujące działalność polskiego podziemia na terenach II RP włączonych do ZSRR. Atlas zawierał będzie około 300 map umieszczonych na 150 kartach, którym towarzyszyć będzie ponad 300 stron opisów i 200 zdjęć. Całość poprzedzona zostanie dwoma wstępami redakcyjnymi: historycznym i kartograficznym. Atlas powstaje we współpracy z Zakładem Kartografii Instytutu Nauk o Ziemi Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej. Merytorycznego opracowania opisów map oraz przygotowania roboczych wersji map na podkładach w skali 1 do 1.000.000 dokonał zespół 32 badaczy ze wszystkich oddziałów IPN. Wykonaniem elektronicznych wersji podkładów kartograficznych, nanoszeniem na nie zmiennych oraz opracowaniem graficznym danych ilościowych zajmuje się zespół kartografów UMCS.
Została zakończona wstępna redakcja części opisowej. Dotychczas zakończono prace kartograficzne nad województwami: białostockim, katowickim, kieleckim, lubelskim, rzeszowskim, warszawskim. W trakcie opracowywania kartograficznego znajdują się województwa: łódzkie, olsztyńskie. W dalszej kolejności zostaną opracowane województwa: gdańskie, krakowskie, poznańskie, szczecińskie, wrocławskie oraz Kresy Wschodnie (złożony został gotowy materiał, który oczekuje na redakcję kartograficzną). Ostateczne zakończenie prac powinno nastąpić wiosną 2006 r. Publikacja atlasu jest planowana na drugą połowę 2006 r.
Efektem indywidualnych prac badawczych prowadzonych w ramach projektu „Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944-1956” były m.in. obszerne monografie Zdzisława Zblewskiego „Okręg Krakowski Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość 1945-1948. Geneza, struktury, działalność” i Tomasza Balbusa „O Polskę Wolną i Niezawisłą (1945-1948). WiN w południowo-zachodniej Polsce (geneza – struktury – działalność – likwidacja – represje)” oraz praca zbiorowa „Podziemie niepodległościowe w województwie białostockim w latach 1944-1956” pod redakcją Tomasza Danileckiego. Powstało też szereg artykułów poszczególnych pracowników IPN, które były publikowane na łamach „Pamięci i Sprawiedliwości”, a także w wielu innych wydawnictwach, także niezwiązanych z IPN (np. „Zeszyty Historyczne WiN”).

1.3. Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem i wolnością wyznania
W styczniu 2005 r. opublikowany został tom dokumentów Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych w latach 1945-1989”, przygotowany przez kilkunastosobowy zespół badaczy działający pod kierunkiem Adama Dziuroka. W publikacji znalazły instrukcje, raporty, plany działań operacyjnych, materiały szkoleniowe oraz korespondencja wewnętrzna pionu IV MSW oraz jego poprzedników. Ukazała się również bogato ilustrowana, zwięzła synteza dziejów Kościoła katolickiego w PRL autorstwa Jana Żaryna, która zapoczątkowała cykl publikacji IPN o charakterze popularnonaukowym.
Uczestnicy projektu prowadzili też indywidualne badania dotyczące różnych problemów związanych z problematyką represji antykościelnych. Pierwsze ich efekty zostały opublikowane m.in. w siódmym numerze periodyku „Pamięć i Sprawiedliwość”. Znalazł się w nim m.in. artykuł Bartłomieja Noszczaka – stanowiący fragment większego opracowania jego autorstwa – dotyczący najtrudniejszego okresu w dziejach Kościoła katolickiego w PRL, czyli działań aparatu bezpieczeństwa po uwięzieniu prymasa Stefana Wyszyńskiego, a także opracowanie Małgorzaty Chomy-Jusińskiej poświęcone roli duszpasterstwa akademickiego w działalności opozycji przedsierpniowej w Lublinie.
Tematyka zwalczania Kościoła katolickiego przez władze komunistyczne była przedmiotem kilku organizowanych przez IPN sesji oraz konferencji naukowych. Dwie z nich dotyczyły – w związku z dwudziestą rocznicą śmierci - roli ks. Jerzego Popiełuszki.

1.4. Władze PRL wobec kryzysów społecznych i opozycji demokratycznej w l. 1956-1989
Podstawowym celem projektu jest opis i analiza reakcji władz PRL na pojawiające się cyklicznie kryzysy społeczne, a także odtworzenie dziejów opozycji antysystemowej, w tym zwłaszcza metod jej zwalczania przez SB i inne służby specjalne. Z uwagi na bardzo obszerny zakres czasowy i tematyczny projektu został on zdominowany przez monograficzne tematy badawcze podejmowane przez poszczególnych pracowników pionu edukacyjnego IPN.
Tematy realizowane w ramach projektu układają się w dwa główne wątki. W ramach pierwszego, dotyczącego opozycji politycznej, przygotowano kilka książek oraz dużą liczbę studiów i artykułów. Są wśród nich opublikowane w wydawnictwach zewnętrznych prace historyków IPN Sławomira Cenckiewicza „Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL” (Kraków 2004) oraz Henryka Głębockiego „Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL” (Kraków 2005). Pod patronatem naukowym IPN postała też obszerna publikacja rocznicowa „Droga do niepodległości. Solidarność 1980-2005” (Warszawa 2005), którą niemal w całości wypełniły eseje i artykuły napisane przez pracowników naukowych Instytutu. W centrali IPN kontynuowane były badania nad zwalczaniem przez SB struktur NSZZ „Solidarność” w latach 1980-1981. Prace nad różnymi aspektami działalności opozycji są też prowadzone w poszczególnych OBEP.
Szczególny charakter – publikacji łączącej w sobie elementy albumu, monografii i wyboru dokumentów – posiada wydawnictwo „Jarocin w obiektywie bezpieki”, przygotowane przez historyków z łódzkiego OBEP. Publikacja ta spotkała się ze szczególnym zainteresowaniem mediów, a w ślad za tym również czytelników, a jej nakład osiągnął poziom 5 tysięcy egzemplarzy.
W zakresie badań nad przebiegiem kryzysów społeczno-politycznych w dziejach PRL opublikowano m. in. pionierską monografię Dariusza Iwaneczki „Opór społeczny a władza w Polsce południowo-wschodniej 1980-1989” oraz tomy studiów: „Wokół Praskiej Wiosny” pod redakcją Łukasza Kamińskiego oraz „Stan wojenny w Wielkopolsce” pod redakcją Stanisława Jankowiaka i Jana Miłosza. W ramach tego projektu ukazał się też pokonferencyjny tom „Propaganda PRL. Wybrane problemy”, pod redakcją Piotra Semkówa (Gdańsk 2004). Na ukończeniu są prace nad monografiami poświęconymi wydarzeniom marcowym 1968 r. oraz przebiegowi kryzysów społeczno-politycznych na Dolnym Śląsku.
Podobnie jak minionych latach, liczne artykuły i dokumenty dotyczące dziejów opozycji oraz przebiegu peerelowskich kryzysów były publikowane na łamach „Biuletynu IPN”.